Lata 1871-1895

5 marca 1871 r. – Urodziła się Róża Luksemburg, działaczka polskiego i niemieckiego ruchu robotniczego i komunistycznego. Działaczka partii SDKPiL i redaktorka jego organu partyjnego „Sprawa Robotnicza”, uczestniczka rewolucji w 1906 r. w Warszawie i Petersburgu, propagatorka koncepcji masowych strajków jako drogi do rewolucji i obalenia kapitalizmu przemocą, współtwórczyni Związku Spartakusa i współzałożycielka Komunistycznej Partii Niemiec.

18 marca – 28 maja 1871 r. – Rządy Komuny Paryskiej, pierwszej zwycięskiej próby zdobycia władzy i stworzenia własnego aparatu państwowego przez klasę robotniczą. Dowódcami wojskowymi Komuny Paryskiej, brutalnie zdławionej przez rząd Thiersa i sprzymierzonych z nim Prusaków, byli Jarosław Dąbrowski i Walery Wróblewski.

W latach 1876-1878 Ludwik Waryński podjął współpracę z polskimi działaczami socjalistycznymi i zaczął działać konspiracyjnie jako Jan Buch, pracując jako czeladnik ślusarski w zakładach budowy maszyn „Lilpop, Rau i Loewenstein”. We wrześniu 1878 r. wraz z grupą warszawskich socjalistów wydał „Zasady Socjalno-Rewolucyjnego Stowarzyszenia Polaków” – pierwszy polski program socjalistyczny, zwany Programem Brukselskim. Jego zmodyfikowaną wersję wydano na łamach pisma „Równość” w październiku 1879 r. a dla zmylenia policji jako miejsce druku podając Brukselę.

11 września 1877 r. – Urodził się Feliks Dzierżyński, polski rewolucjonista, działacz antycarski, aktywista SDKPiL, uczestnik rewolucji z lat 1905-1907 oraz Wielkiej Rewolucji Socjalistycznej z 1917 r., w latach 1917-1926 stał na czele Nadzwyczajnej Komisji ds. Walki z Kontrrewolucją i Sabotażem, bliski współpracownik Lenina i czołowy działacz kierownictwa rosyjskiej partii komunistycznej.

21 grudnia 1879 r. – Urodził się Józef Stalin, przywódca ZSRR po śmierci Lenina, twórca tzw. „pięciolatek socjalistycznych”. Przyczynił się do rozpowszechnienia i rozwoju marksizmu-leninizmu na świecie.

1 września 1882 r. – Powstanie pierwszej polskiej partii klasy robotniczej „Socjalno-Rewolucyjna Partia Proletariat” z inicjatywy Ludwika Waryńskiego, której program został oparty na zasadach rewolucyjnego marksizmu. W lutym 1883 r. partia przeprowadziła zwycięską akcję przeciw prowokacyjnemu zarządzeniu oberpolicmajstra Baturlina o przymusowej rewizji sanitarnej kobiet pracujących, a w kwietniu tego samego roku w Żyrardowie miał miejsce krwawy strajk zakończony zwycięstwem. W lutym 1884 r. kierownictwo partii zawarło porozumienie z Komitetem Wykonawczym rewolucyjnej organizacji rosyjskiej „Narodnaja Wola” w sprawie wspólnego frontu przeciwko caratowi. Wskutek carskich prześladowań i aresztowania całego zespołu kierowniczego partia przerwała swoją działalność w 1886 r. Partia przetrwała na emigracji, skąd emisariusze, m.in. Ludwik Kulczycki i Marcin Kasprzak, rozpoczęli jej kontynuację jako „Polska Socjalno-Rewolucyjna Partia Proletariat” (znana jako „Drugi Proletariat”) w 1888 r. Na emigracji w Genewie wydawano pisma „Walka Klas” i „Przedświt” pod redakcją Stanisława Mendelsona.

14 marca 1883 r. – Zmarł Karol Marks.

15 września 1883 r. – Ukazał się pierwszy numer pisma „Proletariat”.

23 listopada – 20 grudnia 1885 r. – Proces 29-u Proletariatczyków na czele z Ludwikiem Waryńskim w Sądzie Wojennym w Warszawie. Na karę śmierci skazano sześciu, osiemnastu na 16 lat katorgi (m. in. Teofila Błocha, Ludwika Janowicza, Ludwika Waryńskiego i Mieczysława Mańkowskiego), dwóch na 8 lat katorgi, a dwóch na przymusowe osiedlenie na Syberii. Wyrok śmierci wykonano po odwołaniach na czterech: Piotra Bardowskiego, Stanisława Kunickiego, Michała Ossowskiego, Jana Pietrusińskiego. Józefowi Szmausowi i Mikołajowi Lurowi karę śmierci zamieniono na 20 lat katorgi.

1-4 maja 1886 r. – Wybuchły zamieszki na placu Haymarket w Chicago w czasie demonstracji robotniczej, znane jako „Haymarket affair” lub „Haymarket massacre”. 1 maja rozpoczęły się starcia z policją, a 3 maja w ich wyniku zginęło sześciu robotników. W odruchu protestu robotnicy zaczęli się gromadzić na Haymarket Square, 4 maja w trakcie trwającego wiecu w tłum protestujących i policjantów została wrzucona bomba, od której zginęło 11 osób, a ponad 200 – było rannych. W odpowiedzi 180 policjantów otworzyło ogień do zgromadzonych. Po pokazowym procesie sześciu z oskarżonych (George Engel, Samuel Fielden, Louis Lingg, Albert Parsons, Michael Schwab i August Spies) zostało skazanych na karę śmierci. Razem z nimi powieszono Adolpha Fischera. Louis Lingg popełnił samobójstwo w celi. Oscar Neebe został skazany na 15 lat więzienia. Kary śmierci dla Schwaba i Fieldena zostały zamienione przez gubernatora Oglesby’ego na kary dożywotniego więzienia. Trzech: Samuel Fielden, Oscar Neebe i Michael Schwab zostało ułaskawionych przez kolejnego gubernatora, Johna Petera Altgelda. W prasie lewicowej i literaturze socjalistycznej skazanie robotników traktowano jako mord sądowy. Na miejscu zamieszek ustawiono początkowo statuę ku czci zabitego policjanta, co robotnicy odebrali jako prowokację. Po licznych incydentach zabrano ją stamtąd w latach 70. XX wieku. W 2004 postawiono nowy pomnik, symbolizujący wolność słowa, autorstwa rzeźbiarki Mary Brogger. Wydarzeniom z Haymarket amerykański pisarz Howard Fast poświęcił swoją powieść Amerykanin z 1946 r.

1889 r. – Powstanie Związku Robotników Polskich w Warszawie, pierwszej masowej organizacji socjalistycznej, której czołowymi działaczami byli Julian Marchlewski, Jan Leder, Leon Falski, Adolf Warski, Ludwik Krzywicki, Józef Beck, Antoni Humnicki, Janusz Tański czy Karol Chodaczyński. Swoim działaniem Związek objął kilka grup w Warszawie, Dąbrowie Górniczej, Radomiu i w Białymstoku, największe wpływy miał w Łodzi, Zgierzu i w Pabianicach. Jedną z najważniejszych inicjatyw organizacyjnych Związku było tworzenie „Kas Oporu” (wymyślonych jeszcze przez „Proletariat”), które skupiały kilka tysięcy robotników.

14 lipca 1889 r. – Powstanie Drugiej Międzynarodówki. Na Międzynarodowym Kongresie Socjalistycznym w Paryżu zdecydowano, aby corocznie świętować dzień 1 maja jako dzień solidarności międzynarodowej proletariatu pod hasłem walki o 8-godzinny dzień pracy i pokój. Drugiej Międzynarodówce udało się stworzyć masowe sekcje i rozpowszechnić idee socjalistycznej wśród milionów ludzi na świecie. Po śmierci Fryderyka Engelsa w 1895 r. kierownictwo Międzynarodówki przejęli socjaldemokraci, którzy zastąpili marksizm teorią i praktyką reformizmu. Po I wojnie światowej Druga Międzynarodówka rozpadła się na Trzecią (związaną z partią bolszewicką), z której później wyłoniła się Czwarta (tzw. trockistowska), oraz Międzynarodówka Socjalistyczna.

1 maja 1890 r. – Robotnicy w Warszawie masowo dali wyraz swojego poparcia dla postulatu 8-godzinnego dnia pracy, powstrzymując się od pracy.

1 maja 1891 r. – Wspólne obchody Związku Robotników Polskich i Proletariatu.

1 maja 1892 r. – Masowy 6-dniowy strajk powszechny robotników z Łodzi i okolic, który został zduszony krwawo przez władze carskie, sprzymierzone z polskim kapitałem. Zginęło 6 osób, a 300 zostało rannych. Strajk przeszedł do historii jako bunt łódzki.

17 listopada 1892 r. – Na zjeździe w Paryżu grupy socjalistów polskich zaboru rosyjskiego pod przewodnictwem Bolesława Limanowskiego powstała Polska Partia Socjalistyczna o charakterze niepodległościowym, socjalistycznym i pracowniczym jako Związek Zagraniczny Socjalistów Polskich. Na zjeździe pojawili się delegaci z Polskiej Socjalno-Rewolucyjnej Partii Proletariat, z Związku Robotników Polskich, z Zjednoczenia Robotniczego, Polskiej Gminy Narodowo-Socjalistycznej oraz Bolesław Limanowski i Wacław Podwiński. Celem zjazdu było utworzenie jednolitej partii socjalistycznej, skupionej wokół niepodległościowego i socjalistycznego programu. Do PPS-u nie przyłączyła się część grupy wydającej pismo „Przegląd Socjalistyczny” oraz członkowie tzw. „paryskiej grupy socjalno-demokratycznej”.

1893 r. – Wskutek sprzeciwu części działaczy Związku Robotników Polskich i Drugiego Proletariatu wobec postanowień zjazdu paryskiego z 1892 r. powstała polska, marksistowska partia polityczna pod nazwą Socjaldemokracja Królestwa Polskiego SDK (w 1899 r. przekształciła się w Socjaldemokrację Królestwa Polskiego i Litwy po połączeniu się z Związkiem Robotników Litwy). Związek Robotników Polskich i Drugi Proletariat opuściły PPS i założyły SDK. SDKPiL dążyła do obalenia ustroju kapitalistycznego, do wybuchu internacjonalistycznej rewolucji robotniczej, do likwidacji państw narodowych czy do rządów proletariatu. Swoim zasięgiem organizacja działała w zaborze rosyjskim (Królestwo Kongresowe, Litwa, Białostocczyzna). Partia brała udział w wydarzeniach wywołanych wojną rosyjsko-japońską i podczas rewolucji 1905 r. Wraz z narastaniem wrzenia rewolucyjnego współpracowała blisko z Bundem i lewym skrzydłem PPS-u. W 1906 r. do SDKPiL-u należało ok. 40.000 osób. Najbardziej znanymi działaczami SDKPiL byli Feliks Dzierżyński, Julian Marchlewski, Róża Luksemburg, Leon Jogiches, Adolf Warszawski-Warski, Zofia Muszkat, Józef Unszlicht, Karol Radek, Tomasz Magrzyk, Stanisław Trusiewicz, Wincenty Matuszewski, Marcin Kasprzak, Bronisław Wesołowski czy Jakub Hanecki. Organami prasowymi partii były pisma „Przegląd Robotniczy”, Czerwony Sztandar” i „Sprawa Robotnicza”.

5 sierpnia 1895 r. – Zmarł Fryderyk Engels.