Kalendarium

Kalendarium historyczne jest na bieżąco uzupełniane, redagowane i rozwijane. Obecnie opracowaliśmy je do roku 1945 r. (trwają prace dla lat po 1945 r.).

Postanowiliśmy, że dla okresu II wojny światowej umieścimy ważniejsze egzekucje i mordy niemieckie na Polakach, podkreślając ogrom represji hitlerowskich w okupowanej Polsce ze względu na prawicową narrację umniejszającą (i de facto wyciszającą wręcz) skalę terroru i mordów hitlerowców i wyolbrzymiającą do granic absurdu skalę terroru radzieckiego. 

Prosimy wszystkich zainteresowanych o pomoc przy redakcji i uzupełnianiu informacji. 


19 kwietnia 1775 r. – 3 września 1783 r. – Wojna o niepodległość Stanów Zjednoczonych, w której czynny i ważny udział mieli Tadeusz Kościuszko i Kazimierz Pułaski.

1 lipca 1755 r. – Konstytucja Republiki Korsykańskiej wprowadzała w krótkotrwałym państwie korsykańskich separatystów najbardziej demokratyczny i liberalny ustrój polityczny w ówczesnej Europie. Twórcą tego aktu prawnego oraz przywódcą Republiki był korsykański bohater narodowy Pasquale Paoli.

4 lipca 1776 r. – Kongres Kontynentalny Stanów Zjednoczonych uchwalił napisaną przez Thomasa Jeffersona „Deklarację Niepodległości”.

17 września 1787 r. – Weszła w życie Konstytucja USA, przygotowana przez Jamesa Madisona z Wirginii.

14 lipca 1789 r. – Zdobycie Bastylii przez paryskich mieszczan. Symboliczny początek rewolucji francuskiej.

26 sierpnia 1789 r. – Konstytuanta francuska uchwaliła Deklarację Praw Człowieka i Obywatela.

3 maja 1791 r. – Sejm Czteroletni uchwalił ustawę regulującą ustrój prawny Rzeczypospolitej Obojga Narodów.

1 czerwca 1793 r. – Aresztowanie żyrondystów i przejęcie władzy przez jakobinów. Początek rewolucyjnej dyktatury celem ustanowienia republiki ludowej.

24 czerwca 1793 r. – Konwent Narodowy Francji uchwalił opracowaną przez klub polityczny  jakobinów jedną z najbardziej postępowych konstytucji burżuazyjnych w ówczesnej Europie.

24 marca – 16 listopada 1794 r. – Polskie powstanie narodowe przeciw Prusom i Rosji pod dowództwem Tadeusza Kościuszki, zwane Insurekcją Kościuszkowską. Do Kosynierów dołączyli Wielkopolanie, którzy zorganizowali powstanie wielkopolskie przeciwko Prusakom.

4 kwietnia 1794 r. – Bitwa pod Racławicami.

17 kwietnia 1794 r. – Wybuchła insurekcja warszawska pod wodzą Jana Kilińskiego.

18 kwietnia 1794 r. – Tadeusz Kościuszko wydał w obozie pod Bosutowem „Odezwę za włościanami o ulgę w pańszczyźnie i ludzkie z tymiż obchodzenie się”.

24 kwietnia 1794 r. – Powstał warszawski Klub Jakobinów Polskich.

7 maja 1794 r. – Tadeusz Kościuszko wydał w mieście Połaniec „Uniwersał urządzający powinności gruntowe włościan i zapewniający dla nich skuteczną opiekę rządową, bezpieczeństwo własności i sprawiedliwość w komisjach porządkowych” (tzw. Uniwersał połaniecki) – ostatni akt prawny I Rzeczypospolitej w oparciu o Konstytucję 3 maja, przyznający ograniczoną wolność osobistą wszystkim chłopom pańszczyźnianym.

14-20 (?) lipca 1797 r. – Józef Wybicki ułożył pieśń „Jeszcze Polska nie zginęła”.

9 listopada 1799 r. (18 brumaire’a) – Zamach stanu Napoleona Bonaparte.

6 listopada 1806 r. – 23 lutego 1807 r. – Zbrojne wystąpienie ludności polskiej przeciwko wojskom pruskim.

7 lipca 1807 r. – Na mocy pokoju w Tylży powstało Księstwo Warszawskie i Wolne Miasto Gdańsk.

W latach 1811-1813 wybuchło powstanie Związku Luddystów w Anglii, składającego się głównie z wolnych chałupników, rzemieślników i tkaczy. Luddyści organizowali nocne napady na tkalnie w celu niszczenia krosien m.in. w Nottingham, Middleton, Yorkshire i w Manchesterze, widząc w tych maszynach główne źródło nędzy robotniczej.

1 października 1814 r. – 9 czerwca 1815 r. – Obrady Kongresu Wiedeńskiego („tańczącego kongresu”), który w kwestii polskiej utworzył Wielkie Księstwo Poznańskie pod pruskim zaborem, Królestwo Polskie – pod rosyjskim zaborem i teoretycznie niezależną Rzeczpospolitą Krakowską. Władcy Europy zawarli Święte Przymierze, które za cel miało obronę legitymizmu a także wspólną walkę z liberalizmem oraz ruchami rewolucyjnymi.

18 czerwca 1815 r. – Ostateczna klęska Napoleona Bonaparte pod Waterloo.

5 maja 1818 r. – Urodził się Karol Marks, twórca socjalizmu naukowego.

28 listopada 1820 r. – Urodził się Fryderyk Engels, współtwórca socjalizmu naukowego, najbliższy przyjaciel i współtowarzysz Karola Marksa.

27-29 lipca 1830 r. – Les Trois Glorireuses (Trzy Dni Chwały) – W geście sprzeciwu wobec pięciu królewskich ordonansów (radykalnie ograniczających prawa i wolności obywatelskie i ziemskie) lud Paryża na czele z robotnikami i studentami wznieśli na ulicach miasta barykady. Do buntowników dołączali żołnierze. 28 lipca zdobyli gmach-symbol: paryski ratusz i wtedy liberalna burżuazja wbrew powstańcom doprowadzili do wyboru nowego króla w osobie Ludwika Filipa Orleańskiego.

29/30 listopada 1830 r. – Polskie powstanie narodowe przeciwko Imperium Rosyjskiemu, które zakończyło się 21 października 1831 r. Swoim zasięgiem objęło Królestwo Polskie, Litwę, Żmudź i Wołyń.

21 listopada 1831 r. – Wybuchło pierwsze powstanie tkaczy w Lionie we Francji przeciwko trudnym warunkom pracy i niskim wynagrodzeniom.

9 kwietnia 1834 r. – Wybuchło drugie powstanie tkaczy w Lionie we Francji przeciwko niekorzystnej dla robotników ustawy o związkach zawodowych, a także w proteście przeciwko represjom za powstanie z 1831 r. i w walce o reformy demokratyczne.

1847 r. – Karol Marks i Fryderyk Engels utworzyli tajną organizację „Związek Komunistów”, która działała m.in. w Niemczech, Anglii, Belgii, Francji i w Szwajcarii oraz zrzeszała mnóstwo ludzi z wielu narodów, w tym także Polaków. 21 lutego 1848 r. w Londynie zaprezentowali program polityczny i ideowy pn. „Manifest Partii Komunistycznej”. Związek Komunistów wziął czynny udział w Wiośnie Ludów w 1848 r. W 1850 r. rozpadł się na frakcję Karola Marksa i Fryderyka Engelsa oraz drugą – Augusta Willicha i Karla Schappera. Dwa lata później policja pruska rozbiła organizację (tzw. koloński proces komunistów).

21 lutego 1848 r. – wydanie „Manifestu Partii Komunistycznej” przez Związek Komunistów w Londynie.

22 lutego 1848 r. – Początek rewolucji, znanej jako Wiosna Ludów.

22-24 lutego 1848 r. – Walki uliczne na ulicach Paryża. Ludwik Filip I abdykował, a władzę przejął ludowy Rząd Tymczasowy, który ogłosił Francję republiką. Nowe władze ograniczyły czas pracy i utworzyły specjalną Komisję Luksemburską, która miała czuwać nad poprawą bytu najbiedniejszych obywateli. Zniesiono cenzurę, pozwolono na organizowanie zgromadzeń, wprowadzono powszechne prawo wyborcze i zagwarantowano swobody polityczne.

27 lutego 1848 r. – Zamieszki w Wielkim Księstwie Badenii.

12 marca 1848 r. – Zamieszki na ulicach w Wiedniu w efekcie których cesarz Ferdynand I zdymisjonował kanclerza Klemensa Metternicha, obiecał uchwalić konstytucję i zgodził się na utworzenie gwardii narodowej.

11-12 marca 1848 r. – Trwały prace w Heidelbergu nad utworzeniem ogólnoniemieckiego parlamentu.

15 marca 1848 r. – Początek powstania narodowowyzwoleńczego na Węgrzech. Powołano parlament i niezależny od Austrii rząd, na którego czele stanął Lajos Kossuth.

18-19 marca 1848 r. – Demonstracje i walki uliczne na ulicach Berlina, początek tzw. rewolucji marcowej, w której udział wziął Gustaw Leński. W tym samym czasie wybuchają też powstania ludowe w Mediolanie, Wenecji, Rzymie i w Piemoncie.

20 marca 1848 r. – lud berliński oswobadza z kajdan wielu więźniów z Moabitu, m.in. Ludwika Mierosławskiego i Karola Libelta.

20 marca 1848 r. – Proklamowanie niepodległości Poznańskiego. Początek powstania wielkopolskiego, w którym udział wzięło ok. 8.000 chłopów przeciwko wyzyskowi szlachty i za wolną Polskę.

11 kwietnia 1848 r. – szlachta wielkopolska podpisała z Prusakami ugodę w Jarosławcu. Rezygnując z niepodległości, szlachta rozwiązała większość oddziałów kosynierów.

11 kwietnia 1848 r. – Sejm węgierski uchwalił konstytucję dla Węgier.

29 kwietnia 1848 r. – klęska kosynierów polskich pod dowództwem majora Floriana Dąbrowskiego w Książu. Kiedy powstańcy składali broń, wtedy z dołu padł strzał i Prusacy wpadli w szał, strzelając do wszystkich.

30 kwietnia 1848 r. – Jedno z dwóch największych zwycięstw polskich kosynierów, dowodzonych przez generała Ludwika Mierosławskiego, w starciu z wojskami pruskimi pod Miłosławem.

2 maja 1848 r. – Wskutek zwycięstwa pod Miłosławem powstańcy opanowali Wrześnię, ale wkrótce musieli zagrodzić przemarsz wojsk pruskich pod Sokołowem. W bitwie zasłynęli się Ludwik Oborski i major Jabłkowski, którzy sformowali z kosynierów czworoboki i skutecznie odparli pruską szarżę. Starcie pod Sokołowem było najkrwawszym w dziejach powstania wielkopolskiego, ale zmotywowało powstańców do zorganizowania ruchu partyzanckiego w rejonie.

18 maja 1848 r. – Parlament, zwany frankfurckim, rozpoczął swoje obrady we Frankfurcie nad Menem.

23 czerwca 1848 r. – Wybuch powstania proletariatu francuskiego, znane jako „dni czerwcowe”, które zostało krwawo stłumione przez wojsko i policję.

24 listopada 1848 r. – papież Pius X opuścił Rzym i udał się na wygnanie do Gaety na terytorium Królestwa Obojga Sycylii.

10 grudnia 1848 r. – Wybory prezydenckie wygrał Ludwik Bonaparte.

29 stycznia 1849 r. – Odbyły się pierwsze w historii państwa kościelnego wybory powszechne.

9 lutego 1849 r. – Proklamowanie konstytucyjnej Republiki Rzymskiej, na czele której stanął triumwirat Carla Armelliniego, Giuseppe’a Mazziniego i Aurelia Saffiego.

25 kwietnia 1849 r. – Na terytorium Italii wkroczyły wojska francuskie.

27-30 kwietnia 1849 r. – Do Rzymu 27 kwietnia przybył Giuseppe Garibaldi z zamiarem bronienia republiki. 3 dni później Garibaldi na czele wojsk republikańskich pokonał wojska francuskie.

3 maja 1849 r. – Powstanie w Saksonii i Dreźnie, w którym udział wzięli Michał Bakunin i Fryderyk Engels.

15 maja 1849 r. – wojska króla Ferdynanda II Burbona brutalnie zdławiły republikańskie powstanie na Sycylii.

21 maja 1849 r. – Powstańcy węgierscy zdobyli Budę.

1- 29 czerwca 1849 r. – Oblężenie Rzymu przez Francuzów i ostateczny upadek republiki.

2 lipca 1849 r. – Wojska austriackie rozpoczęły oblężenie republikańskiej Wenecji poprzez pierwszy w dziejach atak bombowy.

9 sierpnia 1849 r. – Ostatni dowódca powstania węgierskiego, Józef Bem, ranny w bitwie pod Temesvarem, przeprawił się z ocalałymi resztkami oddziałów węgierskich przez Dunaj do Turcji.

13 sierpnia 1849 r. – Powstańcy węgierscy ponieśli porażkę pod Vilagos. Powstanie upadło.

30 grudnia 1849 r. – W Opawie utworzono Sejm Ziemi Śląskiej.

12 kwietnia 1850 r. – Papież Pius IX powrócił do Rzymu.

2-3 grudnia 1851 r. – Ludwik Bonaparte dokonał zamachu stanu.

5 marca 1860 r. – w drodze referendum ludowego Parma, Toskania, Moderna i Romania przyłączyły się do Królestwa Sardynii.

22 stycznia 1853 r. – 11 kwietnia 1864 r. – Narodowo-wyzwoleńcze Powstanie Styczniowe w zaborze rosyjskim.

12 kwietnia 1861 r. – 9 kwietnia 1865 r. – Wojna secesyjna w Stanach Zjednoczonych Ameryki Północnej.

22 września 1862 r. – Prezydent USA Abraham Lincoln wydał Proklamację Emancypacji, znoszącą niewolnictwo na obszarach Skonfederowanych Stanów Ameryki (jej ukrytym i faktycznym celem było pozyskanie nowych robotników).

28 września 1864 r. – Założenie Międzynarodowego Stowarzyszenia Robotników na konferencji delegatów robotniczych kilku krajów europejskich, odbytej w Londynie w Sali św. Marcina. Konferencja miała na celu zwalczanie konkurencji wzajemnej między robotnikami i wyrażenie sympatii dla Polaków w ich walce narodowo-wyzwoleńczej. W skład Rady Generalnej wszedł Karol Marks, jako lider Pierwszej Międzynarodówki. Międzynarodówka ta prowadziła walkę o całkowite zniesienie wyzysku kapitalistycznego i obalenie ustroju burżuazyjnego. Popierała też walkę Polaków o niepodległość. Wokół jej programu zgrupowały się liczne sekcje Międzynarodówki w Anglii, Francji, Belgii, Szwajcarii czy w Niemczech. W lutym 1876 r. Międzynarodówka została rozwiązana na skutek rozłamu w szeregach w związku z działalnością Bakunina i jego frakcji.

18 grudnia 1865 r. – Kongres USA uchwalił 13. poprawkę do Konstytucji, która znosiła niewolnictwo i roboty przymusowe (ta poprawka nie zmieniła jednak sytuacji ekonomicznej robotników, o czym świadczyły wiele lat później dramatyczne wydarzenia z chicagowskiego Haymarket).

17 maja 1866 r. – Urodził się Julian Marchlewski, działacz polskiego i międzynarodowego ruchu robotniczego i komunistycznego, współzałożyciel Związku Robotników Polskich i SDKPiL, działacz lewego skrzydła Socjaldemokratycznej Partii Niemiec, jeden z przywódców Związku Spartakusa, współtwórca Kominternu, przewodniczący Tymczasowego Komitetu Rewolucyjnego Polski, a także redaktor prasy socjalistycznej, wydawca i publicysta.

20 kwietnia 1868 r. – Urodził się Adolf Jerzy Warszawski (Adolf Warski), działacz robotniczy, socjalistyczny i komunistyczny, dziennikarz i publicysta, poseł na Sejm I kadencji w II Rzeczypospolitej. Był członkiem Pierwszego Proletariatu oraz współzałożyciel Związku Robotników Polskich i SDKPiL. Represjonowany i prześladowany przez zaborców. Redaktor pism „Robotnik”, Czerwony Sztandar” i „Sprawa Robotnicza”. W latach 1905-1907 brał udział  w rewolucji rosyjskiej. Współzałożyciel Komunistycznej Partii Polski i członek jej Komitetu Centralnego i Biura Politycznego. Należał do Wszechzwiązkowej Komunistycznej Partii (bolszewików). Podczas pobytu w Moskwie w latach 30. pracował w Instytucie Marksa-Engelsa-Lenina.

9 lipca 1868 r. – Kongres USA wprowadził 14. poprawkę do Konstytucji prawa gwarantowane i korzyści, jakie wynikają z obywatelstwa (Czarnoskórzy Amerykanie i kobiety wciąż jeszcze jednak nie mogli w pełni korzystać ze swoich praw).

22 kwietnia 1870 r. – Urodził się Włodzimierz Lenin, organizator i przywódca WKP(b) i Międzynarodówki Komunistycznej, przywódca Wielkiej Rewolucji Socjalistycznej i twórca pierwszego w świecie państwa robotniczo-chłopskiego, Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich (ZSRR).

5 marca 1871 r. – Urodziła się Róża Luksemburg, działaczka polskiego i niemieckiego ruchu robotniczego i komunistycznego. Działaczka partii SDKPiL i redaktorka jego organu partyjnego „Sprawa Robotnicza”, uczestniczka rewolucji w 1906 r. w Warszawie i Petersburgu, propagatorka koncepcji masowych strajków jako drogi do rewolucji i obalenia kapitalizmu przemocą, współtwórczyni Związku Spartakusa i współzałożycielka Komunistycznej Partii Niemiec.

18 marca – 28 maja 1871 r. – Rządy Komuny Paryskiej, pierwszej zwycięskiej próby zdobycia władzy i stworzenia własnego aparatu państwowego przez klasę robotniczą. Dowódcami wojskowymi Komuny Paryskiej, brutalnie zdławionej przez rząd Thiersa i sprzymierzonych z nim Prusaków, byli Jarosław Dąbrowski i Walery Wróblewski.

W latach 1876-1878 Ludwik Waryński podjął współpracę z polskimi działaczami socjalistycznymi i zaczął działać konspiracyjnie jako Jan Buch, pracując jako czeladnik ślusarski w zakładach budowy maszyn „Lilpop, Rau i Loewenstein”. We wrześniu 1878 r. wraz z grupą warszawskich socjalistów wydał „Zasady Socjalno-Rewolucyjnego Stowarzyszenia Polaków” – pierwszy polski program socjalistyczny, zwany Programem Brukselskim. Jego zmodyfikowaną wersję wydano na łamach pisma „Równość” w październiku 1879 r. a dla zmylenia policji jako miejsce druku podając Brukselę.

11 września 1877 r. – Urodził się Feliks Dzierżyński, polski rewolucjonista, działacz antycarski, aktywista SDKPiL, uczestnik rewolucji z lat 1905-1907 oraz Wielkiej Rewolucji Socjalistycznej z 1917 r., w latach 1917-1926 stał na czele Nadzwyczajnej Komisji ds. Walki z Kontrrewolucją i Sabotażem, bliski współpracownik Lenina i czołowy działacz kierownictwa rosyjskiej partii komunistycznej.

21 grudnia 1879 r. – Urodził się Józef Stalin, przywódca ZSRR po śmierci Lenina, twórca tzw. „pięciolatek socjalistycznych”. Przyczynił się do rozpowszechnienia i rozwoju marksizmu-leninizmu na świecie.

1 września 1882 r. – Powstanie pierwszej polskiej partii klasy robotniczej „Socjalno-Rewolucyjna Partia Proletariat” z inicjatywy Ludwika Waryńskiego, której program został oparty na zasadach rewolucyjnego marksizmu. W lutym 1883 r. partia przeprowadziła zwycięską akcję przeciw prowokacyjnemu zarządzeniu oberpolicmajstra Baturlina o przymusowej rewizji sanitarnej kobiet pracujących, a w kwietniu tego samego roku w Żyrardowie miał miejsce krwawy strajk zakończony zwycięstwem. W lutym 1884 r. kierownictwo partii zawarło porozumienie z Komitetem Wykonawczym rewolucyjnej organizacji rosyjskiej „Narodnaja Wola” w sprawie wspólnego frontu przeciwko caratowi. Wskutek carskich prześladowań i aresztowania całego zespołu kierowniczego partia przerwała swoją działalność w 1886 r. Partia przetrwała na emigracji, skąd emisariusze, m.in. Ludwik Kulczycki i Marcin Kasprzak, rozpoczęli jej kontynuację jako „Polska Socjalno-Rewolucyjna Partia Proletariat” (znana jako „Drugi Proletariat”) w 1888 r. Na emigracji w Genewie wydawano pisma „Walka Klas” i „Przedświt” pod redakcją Stanisława Mendelsona.

14 marca 1883 r. – Zmarł Karol Marks.

15 września 1883 r. – Ukazał się pierwszy numer pisma „Proletariat”.

23 listopada – 20 grudnia 1885 r. – Proces 29-u Proletariatczyków na czele z Ludwikiem Waryńskim w Sądzie Wojennym w Warszawie. Na karę śmierci skazano sześciu, osiemnastu na 16 lat katorgi (m. in. Teofila Błocha, Ludwika Janowicza, Ludwika Waryńskiego i Mieczysława Mańkowskiego), dwóch na 8 lat katorgi, a dwóch na przymusowe osiedlenie na Syberii. Wyrok śmierci wykonano po odwołaniach na czterech: Piotra Bardowskiego, Stanisława Kunickiego, Michała Ossowskiego, Jana Pietrusińskiego. Józefowi Szmausowi i Mikołajowi Lurowi karę śmierci zamieniono na 20 lat katorgi.

1-4 maja 1886 r. – Wybuchły zamieszki na placu Haymarket w Chicago w czasie demonstracji robotniczej, znane jako „Haymarket affair” lub „Haymarket massacre”. 1 maja rozpoczęły się starcia z policją, a 3 maja w ich wyniku zginęło sześciu robotników. W odruchu protestu robotnicy zaczęli się gromadzić na Haymarket Square, 4 maja w trakcie trwającego wiecu w tłum protestujących i policjantów została wrzucona bomba, od której zginęło 11 osób, a ponad 200 – było rannych. W odpowiedzi 180 policjantów otworzyło ogień do zgromadzonych. Po pokazowym procesie sześciu z oskarżonych (George Engel, Samuel Fielden, Louis Lingg, Albert Parsons, Michael Schwab i August Spies) zostało skazanych na karę śmierci. Razem z nimi powieszono Adolpha Fischera. Louis Lingg popełnił samobójstwo w celi. Oscar Neebe został skazany na 15 lat więzienia. Kary śmierci dla Schwaba i Fieldena zostały zamienione przez gubernatora Oglesby’ego na kary dożywotniego więzienia. Trzech: Samuel Fielden, Oscar Neebe i Michael Schwab zostało ułaskawionych przez kolejnego gubernatora, Johna Petera Altgelda. W prasie lewicowej i literaturze socjalistycznej skazanie robotników traktowano jako mord sądowy. Na miejscu zamieszek ustawiono początkowo statuę ku czci zabitego policjanta, co robotnicy odebrali jako prowokację. Po licznych incydentach zabrano ją stamtąd w latach 70. XX wieku. W 2004 postawiono nowy pomnik, symbolizujący wolność słowa, autorstwa rzeźbiarki Mary Brogger. Wydarzeniom z Haymarket amerykański pisarz Howard Fast poświęcił swoją powieść Amerykanin z 1946 r.

1889 r. – Powstanie Związku Robotników Polskich w Warszawie, pierwszej masowej organizacji socjalistycznej, której czołowymi działaczami byli Julian Marchlewski, Jan Leder, Leon Falski, Adolf Warski, Ludwik Krzywicki, Józef Beck, Antoni Humnicki, Janusz Tański czy Karol Chodaczyński. Swoim działaniem Związek objął kilka grup w Warszawie, Dąbrowie Górniczej, Radomiu i w Białymstoku, największe wpływy miał w Łodzi, Zgierzu i w Pabianicach. Jedną z najważniejszych inicjatyw organizacyjnych Związku było tworzenie „Kas Oporu” (wymyślonych jeszcze przez „Proletariat”), które skupiały kilka tysięcy robotników.

14 lipca 1889 r. – Powstanie Drugiej Międzynarodówki. Na Międzynarodowym Kongresie Socjalistycznym w Paryżu zdecydowano, aby corocznie świętować dzień 1 maja jako dzień solidarności międzynarodowej proletariatu pod hasłem walki o 8-godzinny dzień pracy i pokój. Drugiej Międzynarodówce udało się stworzyć masowe sekcje i rozpowszechnić idee socjalistycznej wśród milionów ludzi na świecie. Po śmierci Fryderyka Engelsa w 1895 r. kierownictwo Międzynarodówki przejęli socjaldemokraci, którzy zastąpili marksizm teorią i praktyką reformizmu. Po I wojnie światowej Druga Międzynarodówka rozpadła się na Trzecią (związaną z partią bolszewicką), z której później wyłoniła się Czwarta (tzw. trockistowska), oraz Międzynarodówka Socjalistyczna.

1 maja 1890 r. – Robotnicy w Warszawie masowo dali wyraz swojego poparcia dla postulatu 8-godzinnego dnia pracy, powstrzymując się od pracy.

1 maja 1891 r. – Wspólne obchody Związku Robotników Polskich i Proletariatu.

1 maja 1892 r. – Masowy 6-dniowy strajk powszechny robotników z Łodzi i okolic, który został zduszony krwawo przez władze carskie, sprzymierzone z polskim kapitałem. Zginęło 6 osób, a 300 zostało rannych. Strajk przeszedł do historii jako bunt łódzki.

17 listopada 1892 r. – Na zjeździe w Paryżu grupy socjalistów polskich zaboru rosyjskiego pod przewodnictwem Bolesława Limanowskiego powstała Polska Partia Socjalistyczna o charakterze niepodległościowym, socjalistycznym i pracowniczym jako Związek Zagraniczny Socjalistów Polskich. Na zjeździe pojawili się delegaci z Polskiej Socjalno-Rewolucyjnej Partii Proletariat, z Związku Robotników Polskich, z Zjednoczenia Robotniczego, Polskiej Gminy Narodowo-Socjalistycznej oraz Bolesław Limanowski i Wacław Podwiński. Celem zjazdu było utworzenie jednolitej partii socjalistycznej, skupionej wokół niepodległościowego i socjalistycznego programu. Do PPS-u nie przyłączyła się część grupy wydającej pismo „Przegląd Socjalistyczny” oraz członkowie tzw. „paryskiej grupy socjalno-demokratycznej”.

1893 r. – Wskutek sprzeciwu części działaczy Związku Robotników Polskich i Drugiego Proletariatu wobec postanowień zjazdu paryskiego z 1892 r. powstała polska, marksistowska partia polityczna pod nazwą Socjaldemokracja Królestwa Polskiego SDK (w 1899 r. przekształciła się w Socjaldemokrację Królestwa Polskiego i Litwy po połączeniu się z Związkiem Robotników Litwy). Związek Robotników Polskich i Drugi Proletariat opuściły PPS i założyły SDK. SDKPiL dążyła do obalenia ustroju kapitalistycznego, do wybuchu internacjonalistycznej rewolucji robotniczej, do likwidacji państw narodowych czy do rządów proletariatu. Swoim zasięgiem organizacja działała w zaborze rosyjskim (Królestwo Kongresowe, Litwa, Białostocczyzna). Partia brała udział w wydarzeniach wywołanych wojną rosyjsko-japońską i podczas rewolucji 1905 r. Wraz z narastaniem wrzenia rewolucyjnego współpracowała blisko z Bundem i lewym skrzydłem PPS-u. W 1906 r. do SDKPiL-u należało ok. 40.000 osób. Najbardziej znanymi działaczami SDKPiL byli Feliks Dzierżyński, Julian Marchlewski, Róża Luksemburg, Leon Jogiches, Adolf Warszawski-Warski, Zofia Muszkat, Józef Unszlicht, Karol Radek, Tomasz Magrzyk, Stanisław Trusiewicz, Wincenty Matuszewski, Marcin Kasprzak, Bronisław Wesołowski czy Jakub Hanecki. Organami prasowymi partii były pisma „Przegląd Robotniczy”, Czerwony Sztandar” i „Sprawa Robotnicza”.

5 sierpnia 1895 r. – Zmarł Fryderyk Engels.

W latach 1901-1902 miał miejsce strajk uczniów we Wrześni (znany jako strajk dzieci wrzesińskich) przeciwko germanizacji szkół, modlitwie i nauce religii w języku niemieckim  oraz przeciwko biciu dzieci przez pruskie władze. W ten strajk zaangażowali się Róża Luksemburg i Marcin Kasprzak, którzy walczyli przeciwko germanizacji i przeciwko Hakacie.

27 kwietnia 1904 r. – Marcin Kasprzak wraz z Benedyktem Gurcmanem bronił nielegalnej drukarni SDKPiL, zabijając strzałami z rewolweru 4 żandarmów. 2 listopada 1904 został skazany na karę śmierci. Wyrok wywołał masową akcję protestów domagających się zmianę wyroku na dożywocie, a wśród protestujących czołową postacią był Stefan Aleksander Okrzeja.

8 września 1904 r. – Powieszono Marcina Kasprzaka na stokach Cytadeli Warszawskiej.

1904 r. – Krwawa demonstracja, zorganizowana przez PPS, przeciw brance na Placu Grzybowskim w Warszawie.

22 stycznia 1905 r. – (wg kalendarza juliańskiego 9 stycznia) Krwawa Niedziela w Petersburgu, która dała początek rewolucji burżuazyjno-demokratycznej, wymierzonej przeciwko caratowi.

26 marca 1905 r. – Zamach na oberpolicmajstra Warszawy Nelkena z udziałem bojownika PPS-u Stefana Okrzei.

1 maja 1905 r. – 20-tysięczna demonstracja majowa SDKPiL w Warszawie, która została krwawo rozgromiona przez policję carską (37 zabitych i 26 rannych).

22 czerwca 1905 r. – Wybuch powstania proletariackiego w Łodzi. Robotnicy walczyli na ponad 100 barykadach z carską piechotą i konnymi kozakami. Powstanie łódzkie upadło dwa dni później, a władze carskie ogłosiły stan wojenny. Zginęło ponad 160 osób.

10 października 1906 r. – Wskutek wyroku łódzkiego sądu polowego stracono 5 robotników z czerwcowego powstania z 1905 r. na znak protestu zastrajkowało ok. 67 tysięcy robotników we wszystkich fabrykach w Łodzi.

8 marca 1908 r. – Na ulicach Nowego Jorku odbył się marsz 15 tysięcy pracownic zakładów odzieżowych, domagając się praw politycznych i ekonomicznych dla kobiet.

Na przełomie 1909 i 1910 r. zimą imigrantki i pracownice zakładów odzieżowych podjęły strajk przeciwko wyzyskującym je właścicielom fabryk.

1910 r. – Międzynarodówka Socjalistyczna w Kopenhadze ustanowiła na wniosek Klary Zetkin obchodzony na całym świecie Dzień Kobiet, który służyć miał krzewieniu idei praw oraz budowaniu społecznego wsparcia dla powszechnych praw wyborczych dla kobiet. W konferencji udział wzięło ponad 100 uczestniczek z 17 krajów, w tym trzy kobiety po raz pierwszy wybrane do Parlamentu Finlandii. Ustanowienie Dnia Kobiet zostało przyjęte w drodze anonimowego głosowania, bez ustalania dokładnej daty jego obchodów.

5-8 września 1915 r. – Obrady Międzynarodowej Konferencji Socjalistycznej w Zimmerwaldzie, której głównym celem była kwestia taktyki organizacji robotniczych na czas Wielkiej Wojny i walki o pokój. W czasie sesji na tej konferencji doszło do polaryzacji światopoglądowej uczestników rozmów skupionych wokół Roberta Grimma („umiarkowani”) oraz Włodzimierza Lenina („radykałowie”). Grupy rewolucyjne spotkały się na kolejnej konferencji w kwietniu w 1916 r. w Kientalu, która stała się zalążkiem rodzących się późniejszych partii komunistycznych.

7 października 1917 r. – (w kalendarzu juliańskim 25 października) Początek Wielkiej Rewolucji Socjalistycznej w Rosji, w której klasa robotnicza, na czele z partią bolszewicką, w sojuszu z biedotą chłopską i przy poparciu żołnierzy i marynarzy obaliła władzę burżuazji, ustanowiła władzę Rad, przekazała obszarniczą ziemię chłopstwu, wywłaszczyła kapitalistów i wywalczyła pokój, uzyskując niezbędny okres wytchnienia i stwarzając w ten sposób warunki dla rozwoju budownictwa socjalistycznego. Rewolucja uznała też prawa narodu polskiego do niepodległego bytu.

3 listopada 1918 r. – Wybuchł bunt marynarzy niemieckich z bazy Kilonii, początek rewolucji niemieckiej. Seria masowych buntów i rewolt marynarskich i żołnierskich z wsparciem różnych grup rewolucyjnych socjalistów, a zwłaszcza Związku Spartakusa. 5-7 listopada rząd niemiecki stracił kontrolę nad portami i miastami Lubeką, Bremą, Hamburgiem i wieloma innymi.

7 listopada 1918 r. – Powstanie Tymczasowego Rządu Ludowego pod kierownictwem Ignacego Daszyńskiego w Lublinie, który proklamował niepodległość Polski i zapowiedział głębokie reformy społeczne, nie wykonawszy ich gdyż pod naciskiem reakcji oddał władzę Józefowi Piłsudskiemu 11 listopada.

7 listopada 1918 r. – Kurt Eisner proklamował Wolne Państwo Bawarię i doprowadził do upadku dynastii Wittelsbachów.

8 listopada 1918 r. – Rozruchy i zamieszki w Zagłębiu Ruhry, upadek rządu Brunszwiku.

9 listopada 1918 r. – Wystąpienia rewolucyjne w Berlinie, kierowane przez Karla Liebknechta i grupę Rewolucyjnych Zwierzchników. Karl Liebknecht proklamował powstanie Republiki Socjalnej. We wszystkich miastach zajętych przez rewolucjonistów powstawały rady żołnierskie i robotnicze.

10 listopada 1918 r. – Philipp Scheidermann z SPD na stopniach Reichstagu przy akceptacji kanclerza Maximiliana von Badena proklamował powstanie Republiki Niemieckiej. Tym samym socjaldemokraci zdradzili swoich towarzyszy z Związku Spartakusa i Rewolucyjnych Zwierzchników oraz klasę robotniczą.

16 grudnia 1918 r. – Powstanie Komunistycznej Partii Polski (początkowo Komunistycznej Partii Rzeczpospolitej Polskiej) na zjeździe połączeniowym SDKPiL i PPS-Lewicy. Została rozwiązana 16 sierpnia 1938 r.

27 grudnia 1918 r. – Wybuch Powstania Wielkopolskiego. W grudniu 1918 r. w odrodzonej Polsce wybuchły masowe strajki ekonomiczne i polityczne w miastach i na wsiach. Doszło do zbrojnych starć z policją i wojskiem. W ponad 80 ośrodkach powstały Rady Delegatów Robotniczych.

15 stycznia 1919 r. – Na ulicach Berlina w dzielnicy Wilmersdorf aresztowano Karla Liebknechta, Różę Luksemburg i Wilhelma Piecka (który zdołał zbiecxx) po udziale w powstaniu robotniczym, które objęło tzw. dzielnicę prasową. Policja przekazała więźniów członkom Freikorpsu, którzy po przesłuchaniu ich pobili i zabili strzałem z pistoletu w skroń w hotelu Eden-Hotel przez oficera, zagorzałego zwolennika militaryzmu i handlarza bronią Waldemara Pabsta. Spośród postawionych później w stan oskarżenia morderców Otto Wilhelm Runge oraz Heinz von Pflugk-Hartung zostali skazani na nieznaczne kary więzienia, zaś Hermann Souchon po przedłużającym się procesie nie został ukarany, a po przejęciu władzy przez hitlerowców objęła go amnestia. Mocodawcy morderców nigdy nie byli sądzeni. Przywódca grupy oprawców, Waldemar Pabst, w obawie przed aresztowaniem zbiegł po II wojnie światowej do Szwajcarii, skąd jednak wrócił po jakimś czasie do Niemiec. Jak twierdził w 1962 w wywiadzie dla tygodnika „Spiegel”, morderstwa dokonano z polecenia socjaldemokratycznego ministra wojska, Gustava Noskego, zaś w krycie sprawców zaangażował się sam prezydent Ebert.

2-6 marca 1919 r. – Odbył się pierwszy kongres Trzeciej Międzynarodówki, znanej jako Międzynarodówka Komunistyczna lub Komintern, w Moskwie. Została założona przez 19 partii komunistycznych, a wśród nich także Komunistyczną Partię Polski. Komintern został rozwiązany 15 maja 1943 przez Józefa Stalina, a w miejsce Międzynarodówki Komunistycznej powołano w 1947 r. Biuro Informacyjne Partii Komunistycznych i Robotniczych, zwane Kominformem, którego zadaniem było koordynowanie działalności europejskich partii komunistycznych. W 2013 r. z inicjatywy Komunistycznej Partii Grecji powstała Inicjatywa Partii Komunistycznych i Robotniczych, która realizuje to zadanie.

16/17 sierpnia – 24 sierpnia 1919 r. – Pierwsze Powstanie Śląskie pod dowództwem Alfonsa Zgrzebnioka.

23 – 28 sierpnia 1919 r. – Powstanie sejneńskie na Litwie.

19/20 sierpnia – 25 sierpnia 1920 r. – Drugie Powstanie Śląskie.

2/3 maja – 5 lipca 1921 r. – Trzecie Powstanie Śląskie.

19 września – 2 października 1923 – Drugi Zjazd Komunistycznej Partii Rzeczypospolitej Polskiej w Bołszewie pod Moskwą, który dokonał przede wszystkim rewizji dawnych błędów programowych w kwestii chłopskiej i narodowościowej, przejętych od SDKPiL. W związku z odrzuceniem reformy rolnej przez koalicję „Piasta” z Chjeną na rzecz dobrowolnej parcelacji KPRP głosiła postulaty wywłaszczenia ziemi obszarniczej z inwentarzem i jej podział pomiędzy chłopów bezrolnych i małorolnych.

23-29 września 1923 r. – Wybuchło powstanie robotniczo-chłopskie w Bułgarii, zainicjowane przez Bułgarską Partię Komunistyczną w odpowiedzi na prawicowy, wojskowy zamach stanu.

23-24 października 1923 r. – Wybuchło powstanie robotnicze w Hamburgu, kierowane przez Komunistyczną Partię Niemiec, które było kulminacją wzburzenia rewolucyjnego w Niemczech w roku 1923.

3 maja 1926 r. – Początek 10-dniowego powszechnego strajku generalnego w Wielkiej Brytanii, zwołanego przez Kongres Związków Zawodowych (TUC – Trade Union Congress) w ramach wsparcia solidarnościowego dla strajkujących górników w północnej Anglii, Szkocji i Walii. Udział w nim wzięło ponad 2 miliony robotników (zwłaszcza drukarze, dokerzy, kolejarze, pracownicy transportu i pracownicy zakładów energetycznych) w całym kraju. Strajk rozpoczęli drukarze londyńscy, którzy odmówili wydrukowania Daily Mail z krytycznym w stosunku do strajkujących i związkowców artykuł. Do złamania strajków wojsko stworzyło specjalne grupy łamistrajków i korzystało z skrajnie prawicowych grup paramilitarnych. Rząd wysłał nawet okręt wojenny przeciwko robotnikom w londyńskiej dzielnicy Newcastle. Strajkujący zorganizowali się w gęstą sieć komitetów dzielnicowych, koordynujących działania strajkujących, tworzących anty-łamistrajkowe blokady zakładów pracy i organizujących publiczne mitingi, pikiety i demonstracje. Przez cały czas strajku Centrala TUC prowadziła tajne rokowania z rządem w celu zakończenia strajku. To otworzyło robotnikom oczy na prawdziwą naturę związków zawodowych, które okazały się fałszywymi reprezentantami klasy robotniczej i katalizatorem tłumiącym prawdziwą siłę organizację robotników – samorządność i solidarność.

12 maja 1926 r. – Józef Piłsudski dokonał wojskowego zamachu stanu.

15 lipca 1927 r. – Wskutek uniewinnienia wyrokiem sądu z 14 lipca winnych (prawicowych bojówkarzy) śmierci 40-letniego robotnika i 8-letniego dziecka z 30 stycznia 1927 r. cała lewica odpowiedziała strajkiem generalnym, którego hasłem była dymisja kanclerza Seipela (Seipel wspierał rozwój prawicowych bojówek, które uznawał za pożyteczne w walce z opozycyjną lewicą). Doszło do regularnej bitwy pod Pałacem Sprawiedliwości w Wiedniu, w którym zginęło 84 demonstrantów i 5 policjantów, a rannych było ponad tysiąc osób.

14 października 1928 r. – Powszechny i zwycięski strajk włókniarzy w Łodzi i w okręgu łódzkim, kierowany przez komunistów.

18 maja 1931 r. – Początek wielkiej fali strajkowej, która trwała nieprzerwanie do 1937 r. W tym dniu rozpoczął się strajk 35 tysięcy górników w Zagłębiu Dąbrowskim i Krakowskim przeciwko obniżce płac o 15%. W starciach z policją zginęło 6 górników. W 1932 r. wybuchł kolejny strajk powszechny w górnictwie przeciwko kolejnym rządowym cięciom socjalnym, w którym udział wzięło ponad 40 tysięcy osób.

2 marca 1933 r. – Strajk generalny zakładów włókienniczych, zorganizowany przez PPS i klasowe związki zawodowe przeciwko nieprzestrzeganiu umów zbiorowych, prześladowaniu związkowców oraz niewypłacaniu należnych wynagrodzeń za czas postoju zakładów. 6 marca do strajku dołączyło 300 fabryk w Łodzi i okolicach. Udział wzięło ponad 120 tysięcy robotników. Samorząd łódzki poparł strajkujących i przeznaczył dotację 100 tysięcy złotych na pomoc żywieniową i opałową. Mimo że strajk zakończył się pełnym sukcesem i ustępstwami władz państwowych, w kwietniu wybuchły kolejne ogniwa strajków w zakładach Białegostoku i okolic. W Supraślu zaś wojewoda wysłała przeciwko protestującym policję, która zabiła 2 i raniła 48 robotników. W geście solidarności klasowe związki zawodowe ogłosiły jednodniowy strajk generalny na terenie całego kraju.

6 grudnia 1933 r. – Proces Georgi Dymitrowa, który stał się symbolem i bohaterem ruchu antyfaszystowskiego.

6 lutego 1934 r. – Powszechny strajk antyfaszystowski robotników francuskich z udziałem ponad 4 milionów strajkujących.

16 lutego 1934 r. – Zbrojne powstanie robotników austriackich przeciwko zamachom faszystowskim w Wiedniu.

1935 r. – Na VII Kongresie Międzynarodówki Komunistycznej pod przewodnictwem Jerzego Dymitrowa uzgodniono naczelne hasło budowy szerokiego frontu jednolitego i ludowego do walki z hitleryzmem i wszystkimi odmianami faszyzmu.

15 września 1935 r. – Hitlerowski Reichstag uchwalił tzw. norymberskie ustawy rasowe, a NSDAP ogłosiła je na swoim zjeździe w Norymberdze.

1936 – Władze przystąpiły do bezwzględnej rozprawy z protestującymi. W marcu policja ostrzelała marsz bezrobotnych w Częstochowie, zabijając jedną osobę. W czerwcu w Toruniu strzelali wmieszani w tłum policyjni tajniacy, którzy zabili jednego protestującego. Jeden zabity padł również podczas demonstracji w Gdyni. Władze chciały w ten sposób zastraszyć bezrobotnych oraz organizacje pracownicze. Swoje działania władze usprawiedliwiały rzekomym zwalczaniem radzieckiej agentury. Mimo to ruch strajkowy narastał, a większość protestów kończyła się zwycięstwem robotników.

16 lutego 1936 r. – W wyborach parlamentarnych w Hiszpanii wygrała koalicja wyborcza socjalistów, komunistów i republikanów (Front Ludowy).

18-25 marca 1936 r. – Strajk okupacyjny kobiet w fabryce „Semperit” w Krakowie, którego najważniejszym żądaniem była 15% podwyżka płac. Z rozkazu wojewody Świtalskiego wiec został rozpędzony, w odpowiedzi której klasowe związki zawodowe ogłosiły strajk powszechny. Podczas wiecu na krakowskich Plantach policja otworzyła ogień do zebranych, zabijając 10 osób i raniąc kilkadziesiąt.

1936 r. – W wyborach komunalnych w Łodzi wygrała lista jednolitofrontowa. Ukazał się też pierwszy numer „Dziennika Popularnego” redagowanego przez komunistów i lewicowego nurtu PPS pod redakcją Norberta Barlickiego i St. Dubois. Do redakcji dołączył także powieściopisarz Emil Zegadłowicz. Działacze łódzcy organizowali pomoc dla Ludowej Hiszpanii.

17 lipca 1936 r. – Wybuch wojny domowej między rządem Drugiej Republiki Hiszpańskiej, utworzonej przez koalicję Frontu Ludowego w kwietniu w wolnych i demokratycznych wyborach, a prawicową opozycją.

Od listopada 1936 r. do 28 marca 1939 r. – Szereg starć zbrojnych na przedpolach Madrytu, znane jako „bitwa o Madryt”, w których dużą rolę odegrali polscy ochotnicy.

6-23 lutego 1937 r. – Bitwa nad Jaramą w Hiszpanii.

8-23 marca 1937 r. – Bitwa pod Guadalajarą w Hiszpanii.

6-25 lipca 1937 r. – Klęska republikanów i strategiczne zwycięstwo nacjonalistów, rzutujące na całą wojnę w Hiszpanii.

15 sierpnia 1937 r. – Wiec z udziałem Macieja Rataja w Jarosławiu. Blokada dróg, wstrzymanie dowozu żywności do miasta, przerwanie prac na folwarkach oraz rezygnacja z zakupów przez 10 dni spowodowały paraliż aż 12 województw (krakowskiego, lwowskiego, tarnopolskiego, częściowo warszawskiego, kieleckiego, lubelskiego, łódzkiego i poznańskiego, białostockiego, stanisławowskiego, nowogródzkiego i pomorskiego).

16-25 sierpnia 1937 r. – Wielki Strajk Chłopski; masowa i polityczna kierowana przez Stronnictwo Ludowe manifestacja rolników pod hasłem przywrócenia chłopom polskim prawa do życia, a krajowi ład, porządek i bezpieczeństwo. W strajku wzięło udział kilka milionów chłopów polskich, białoruskich i ukraińskich. W wyniku interwencji policji zginęło 44 chłopów, 5 tysięcy aresztowano, a 617 uwięziono na mocy wyroków sądowych.

25 lipca 1938 r. – Klęska republikanów hiszpańskich nad rzeką Ebro.

16 sierpnia 1938 r. – Komunistyczna Partia Polski została rozwiązana.

9-10 listopada 1938 r. – Hitlerowski pogrom Żydów w Niemczech, preludium do zbrodni.

6 lutego 1939 r. – Upadek republikańskiej Katalonii.

2 kwietnia 1939 r. – Samobójstwo Walerego Sławka, rozgoryczonego polityką Ignacego Mościckiego i Edwarda Rydz-Śmigłego, która prowadziła przeobrażenie Polski w państwo totalitarne.

Od jesieni 1939 r. do marca 1942 r. – Zawiązała się konspiracyjna organizacja z inicjatywy komunistów i radykalnych ludowców w Generalnym Gubernatorstwie znana jako Rewolucyjne Rady Robotniczo-Chłopskie „Młot i Sierp” lub jako Centralny Komitet Rad Robotniczych i Chłopskich Polski. Organizacja została rozbita przez gestapo, 23 czerwca 1941 r. aresztowało Stanisława Zająca i Stefana Jędrę, a 8 lipca 1941 r. przewodniczącego KC Juliana Wieczorka. Większość „młotowców” zasiliła PPR.

31 sierpnia – Prowokacja gliwicka (Niemcy sfingowali napad na radiostację gliwicką dając pretekst do wojny).

1 września 1939 r. – Hitlerowskie Niemcy napadły na Polskę.

1-7 września 1939 r. – Obrona Westerplatte.

2-13 września 1939 r. – Kosynierzy Gdyńscy (lub Czerwoni Kosynierzy) bronili Gdyni i na Kępie Oksywskiej.

6 września 1939 r. – Powstała Ochotnicza Robotnicza Brygada Obrony Warszawy.

7-10 września 1939 r. – Obrona Wizny, która przeszła do historii jako „Polskie Termopile”.

9-18 września 1939 r. – Bitwa nad Bzurą.

12 września 1939 r. – Hitlerowska konferencja w Jełowej, na której zapadły pierwsze decyzje w sprawie podbitych ziem polskich i w sprawie kwestii ukraińskiej.

26 września 1939 r. – Szarża polskiej kawalerii na niemiecką piechotę pod Morańcami.

27 września 1939 r. – Na rozkaz dowódcy obrony Warszawy generała Juliusza Rómmla została powołana polska organizacja konspiracyjna „Służba Zwycięstwu Polski”, której dowódcą został generał Michał Tokarzewski-Karaszewicz. 13 listopada 1939 r. została zastąpiona przez Związek Walki Zbrojnej na rozkaz generała Władysława Sikorskiego.

27 września 1939 r. – 1 lipca 1945 r. – Istniały tajne struktury państwa polskiego podległe Rządowi RP na uchodźstwie. Najważniejszym zadaniem pionu cywilnego było utrzymanie ciągłości instytucji państwowych oraz zapewnienie funkcjonowania państwu i ewentualne przygotowanie do przejęcia władzy po zakończeniu działań wojennych, a pionu wojskowego –  rozbudowa militarna, która miała dać Polakom możliwość walki o suwerenność i niepodległość kraju po zakończeniu wojny. Pion wojskowy był także łącznikiem między okupowaną Polską a Rządem na uchodźstwie, chronił pion cywilny i zapewniał bezpieczeństwo jego pracownikom.

28 września 1939 r. – Kapitulacja Warszawy.

29 września 1939 r. – Kapitulacja Twierdzy Modlin.

10 października 1939 r. – Niemcy przeprowadzili pierwszą masową egzekucję Polaków w bydgoskiej „Dolinie Śmierci”.

16 października 1939 r. – Niemcy rozstrzelali 47 polskich księży w Lesie Szpęgawskim pod Starogardem Gdańskim.

20 października 1939 r. – Niemcy zamordowali w Kostrzynie 27 wytypowanych wcześniej mieszkańców.

21 października 1939 r. – Niemcy dokonali egzekucji zakładników w Lesznie, Śremie, Osiecznej, Włoszakowicach, Gostyniu, Krobi i Poniecuku.

28 października 1939 r. – Niemcy zabijają 130 Polaków w podtoruńskiej Barbarce.

6 listopada 1939 r. – Rozpoczęła się hitlerowska „Sonderaktion Krakau” skierowana przeciwko inteligencji krakowskiej.

9-11 listopada 1939 r. – Aresztowano 120 osób w ramach tzw. „Zweite Sonderaktion Krakau” w Krakowie. Rozpoczęła się akcja pacyfikacyjna elity intelektualnej w Lublinie i Łodzi. W Warszawie powstała Tajna Armia Polska. 11 listopada hitlerowcy aresztowali profesorów Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego.

17 grudnia 1939 r. – Powstała kolaboracyjna policja polska Generalnego Gubernatorstwa, zwana policją granatową.

18 grudnia 1939 r. – Niemcy rozstrzelali w Bochni 51 Polaków.

23 grudnia 1939 r. – Niemcy rozstrzelali w Lublinie 10 przedstawicieli miejscowej inteligencji i duchowieństwa.

24-25 grudnia 1939 r. – Niemcy spalili synagogę w Siedlcach i Nową Synagogę w Częstochowie.

26-27 grudnia 1939 r. – Niemcy zamordowali 107 Polaków w Wawrze pod Warszawą.

4 stycznia 1940 r. – We Francji zawiązały się Polskie Siły Zbrojne na mocy układu polsko-francuskiego.

24 stycznia 1940 r. – Niemcy rozstrzelali 13 zakładników w Tczewie w odwecie za rzekome podpalenie warsztatów samochodowych przez polski ruch oporu.

6 lutego 1940 r. – Niemcy przedstawili Plan Pabsta, przewidujący 10-krotne zmniejszenie i przebudowę Warszawy.

8 lutego 1940 r. – Powstało getto w Łodzi.

12 lutego 1940 r. – Niemcy rozstrzelali 180 Żydów na cmentarzu żydowskim w Lublinie.

17 lutego 1940 r. – Niemcy zniszczyli pomnik Kościuszki na Wawelu.

26 lutego 1940 r. – W odwecie za zabicie niemieckiego burmistrza Legionowa przez nieznanych sprawców Niemcy rozstrzelali w Palmirach blisko 190 mieszkańców Legionowa i pobliskich miejscowości.

27 lutego 1940 r. – W lesie niedaleko wsi Dąbrowice Niemcy zamordowali 35 Polaków, przywiezionych z więzienia sądowego w Koninie.

6 marca 1940 r. – Gestapo aresztowało w Toruniu przywódców Polskiej Akcji Niepodległościowej.

13-15 marca 1940 r. – Niemcy zamordowali około 500 pacjentów szpitala psychiatrycznego im. J. Babińskiego w Łodzi.

22 marca 1940 r. – W niemieckim obozie koncentracyjnym Stutthof rozstrzelano 66 osób, m.in.: Mariana Góreckiego, Bronisława Komorowskiego i Tadeusza Ziółkowskiego.

22 marca 1940 r. – Pogrom wielkanocny w Krakowie i Warszawie. Rozpoczęła się seria napadów na ludność żydowską, pod hasłem „Niech żyje Polska bez Żydów”.

30 marca 1940 r. – Zwycięstwo Oddziału Wydzielonego Wojska Polskiego majora „Hubala” w starciu z Niemcami pod Huciskiem.

2 kwietnia 1940 r. – W odwecie za zabicie 2 żołnierzy niemieckich rozstrzelano w Palmirach około 100 osób przywiezionych z Pawiaka i więzienia mokotowskiego.

2-4 kwietnia 1940 r. – Niemcy wymordowali 499 pacjentów szpitala psychiatrycznego w Warcie koło Sieradza.

4 kwietnia 1940 r. – Niemcy rozstrzelali na poligonie w Firleju pod Radomiem 145 chłopów polskich.

7 kwietnia 1940 r. – Niemcy spacyfiowały wsie Adamów i Królewiec, mordując 83 osoby.

9 kwietnia 1940 r. – Niemcy zaatakowali Danię i Norwegię.

30 marca – 11 kwietnia 1940 r. – Pacyfikacje hubalowskie. Odwetowa akcja represyjna Niemców wymierzone we wsie, w których pobliżu operował oddział majora Henryka Dobrzańskiego ps. „Hubal”. Niemcy zamordowali wtedy 712 polskich chłopów, w tym dwie kobiety i sześcioro dzieci.

10 kwietnia 1940 r. – Egzekucja wojskowych, uznanych za wrogów władzy radzieckiej i ludowej, wykonana przez NKWD.

14 kwietnia 1940 r. – Niemcy rozstrzelały 217 Polaków we wsi Józefów Duży w odwecie zabicie pięcioosobowej rodziny niemieckiego kolonisty.

20 kwietnia 1940 r. – Zawiązała się polska organizacja sabotażowo-dywersyjna – Związek Odwetu.

27 kwietnia 1940 r. – Początek tworzenia sieci niemieckich obozów koncentracyjnych na ziemiach polskich. Tego dnia Heinrich Himmler wydał rozkaz założenia w Oświęcimiu obozu koncetracyjnego inspektorowi obozów koncentracyjnych Richardowi Glüecksowi.

30 kwietnia 1940 r. – W okolicach Anielina koło wsi Studzianna poległ z bronią w ręku major Henryk Dobrzański ps. „Hubal”.

2-3 maja 1940 r. – Do Sachsenhausen wyjechał pierwszy transport więźniów z Pawiaka. Powstało getto w Tomaszowie Mazowieckim.

10 maja 1940 r. – Niemcy zaatakowali Holandię, Belgię i Luksemburg.

12-15 maja 1940 r. – Niemcy zaatakowali Francję.

20 maja 1940 r. – Do Auschwitz przywieziono pierwszych więźniów.

25 maja 1940 r. – W Wojsławicach oddział SS rozstrzelał 12 Polaków, a 100 zostało wywiezionych na roboty do Niemiec.

26 maja – 4 czerwca 1940 r. – Ewakuacja wojsk brytyjskich w ramach operacji „Dynamo” w rejonie Dunkierki.

30 maja 1940 r. – Niemcy rozstrzelali 51 mieszkańców Rudna w powiecie parczewskim.

31 maja 1940 r. – Pomnik Chopina w Warszawie został wysadzony w powietrze przez Niemców.

12 czerwca 1940 r. – Niemcy rozstrzelali 63 Polaków na Stadionie Leśnym w Kielcach.

14-15 czerwca 1940 r. – Do Auschwitz przybył pierwszy masowy transport w liczbie 728 mężczyzn, w większości Polaków, z Tarnowa. Powstało getto żydowskie w Kutnie.

Od maja do czerwca 1940 r. – Niemcy przeprowadzili tzw. Akcję AB (Nadzwyczajna Akcja Pacyfikacyjna, niem. Außerordentliche Befriedungsaktion), w której zamordowano 6500 Polaków.

20-21 czerwca 1940 r. – zbrodnia niemiecka w ramach Akcji AB w Palmirach. Esesmani i policja niemiecka rozstrzelali 1700 Polaków. Palmiry stanowią najbardziej znany obok Katynia symbol martyrologii inteligencji polskiej w okresie II wojny światowej.

28 czerwca 1940 r. – W lesie pod wsią Olsztyn koło Częstochowy Niemcy rozstrzelali 14 polskich więźniów politycznych.

17 sierpnia 1940 r. – Niemcy zniszczyli pomnik Mickiewicza w Krakowie.

W sierpniu 1940 r. zawiązała się konspiracyjna organizacja zbrojna polskiego ruchu ludowego pn. „Chłopska Straż”, ale od wiosny 1941 funkcjonowała jako „Bataliony Chłopskie”. Liczyła ok. 170 tysięcy osób i prowadziła głównie akcje sabotażowe i bojowe. Bataliony Chłopskie funkcjonowały do marca 1945 r.

8 sierpnia 1940 r. – Atakiem Luftwaffe na lotniska RAF-u rozpoczęła się powietrzna bitwa o Anglię, która potrwała do 31 października.

1 września 1940 r. – Powstało getto żydowskie na terenie wsi Nowiny Brdowskie i Bugaj.

19 września 1940 r. – Witold Pilecki pozwolił się aresztować Niemcom w łapance ulicznej, aby dostać się do Auschwitz w celach wywiadowczych.

2 października 1940 r. – W Warszawie powstało getto żydowskie. Oficjalnie 14 dni później.

28 października 1940 r. – Włochy zaatakowały Grecję.

16 listopada 1940 r. – Niemcy zamknęli warszawskie getto żydowskie.

22 listopada 1940 r. – W Auschwitz odbyła się pierwsza egzekucja przez rozstrzelanie: zginęło 40 Polaków.

15 grudnia 1940 r. – Powstało getto żydowskie w Tomaszowie Mazowieckim.

26 lutego 1941 r. – Zlikwidowano getto żydowskie w Górze Kalwarii.

3 marca 1941 r. – Powstało getto żydowskie w Krakowie.

4 marca 1941 r. – Na anektowanych do Trzeciej Rzeszy ziemiach polskich wprowadzono volkslistę.

11 marca 1941 r. – W odwecie za zabicie przez Związek Walki Zbrojnej kolaboranta Igo Sym (7 marca) Niemcy rozstrzelali w Palmirach 21 więźniów Pawiaka.

24 marca 1941 r. – Powstało getto żydowskie w Lublinie.

3 kwietnia 1941 r. – Powstało getto żydowskie w Radomiu.

5 kwietnia 1941 r. – Powstało getto żydowskie w Kielcach.

6 kwietnia – 1 czerwca 1941 r. – Atak Trzeciej Rzeszy na Jugosławię i Grecję.

9 kwietnia 1941 r. – Powstało getto żydowskie w Częstochowie.

1 maja 1941 r. – Na Stadionie Miejskim w Poznaniu Niemcy utworzyli obóz pracy dla Żydów.

12 czerwca 1941 r. – Niemcy rozstrzelali 30 więźniów Pawiaka w Palmirach.

22 czerwca 1941 r. – Operacja „Barbarossa”, atak Trzeciej Rzeszy na ZSRR. NKWD rozpoczęło operację ewakuacji więzień w Łucku, Dubnie, Oszmianie, w Sądowej Wiszni, Berezweczu, Borysowa, Wilejce, Stryju, Brzeżanach czy Dobromilu.

27 czerwca 1941 r. – Niemcy spalili Wielką Synagogę w Białymstoku wraz z uwięzionymi w niej Żydami (ok. 2000 osób).

30 czerwca 1941 r. – Ukraińscy nacjonaliści przy wsparciu Wehrmachtu ogłosili tzw. „Akt Odnowienia Państwa Ukraińskiego” i sformowali rząd kolaboracyjny Jarosława Stećki.

30 czerwca – 25 lipca 1941 r. – Pogrom Żydów lwowskich.

4 lipca 1941 r. – Niemcy rozstrzelali we Lwowie grupę 25 polskich profesorów, wśród których znalazł się Tadeusz Boy-Żeleński.

13 lipca 1941 r. – Narodowo-wyzwoleńcze powstanie antyhitlerowskie i antyfaszystowskie w Czarnogórze.

21 lipca 1941 r. – Narodowo-wyzwoleńcze powstanie antyfaszystowskie na Słowenii.

27 lipca 1941 r. – Narodowo-wyzwoleńcze powstanie antyfaszystowskie w Chorwacji oraz w Bośni i Hercegowinie.

14 sierpnia 1941 r. – Układ Sikorski-Majski. Normalizacja stosunków polsko-radzieckich. Powstanie Polskich Sił Zbrojnych w ZSRR pod dowództwem generała Władysława Andersa.

14-15 sierpnia 1941 r. – Mord w Czarnym Lesie (koło Stanisławowa). Niemcy rozstrzelali 250.000 przedstawicieli polskiej inteligencji.

22 sierpnia 1941 r. – W Krakowie powstał konspiracyjny Teatr Rapsodyczny.

3 września 1941 r. – Po raz pierwszy Niemcy dokonali masowej egzekucji w Auschwitz z użyciem Cyklonu B.

25 września 1941 r. – Niemcy rozstrzelali 575 Żydów w Jaszunach koło Wilna.

6 października 1941 r. – Niemcy rozstrzelali w Klecku na Białorusi około 4000 Żydów. Początek bitwy o Moskwę.

11 października 1941 r. – Narodowo-wyzwoleńcze powstanie antyfaszystowskie w Macedonii.

21-27 listopada 1941 r. – Pierwsze strategicznie ważne zwycięstwo Armii Czerwonej nad hitlerowcami pod Rostowem.

23 listopada 1941 r. – W odwecie za wysłanie anonimu z groźbami do władz niemieckich spędzono na plac przed kościołem na poznańskich Krzesinach wszystkich mieszkańców z Krzesin, Krzesinek i Szczepankowa, gdzie ich ciężko pobito.

5 grudnia 1941 r. – Początek kontrofensywy radzieckiej.

7 grudnia 1941 r. – Atak Japończyków na amerykańską bazę wojskową na Pearl Harbor. Stany Zjednoczone przyłączyły się do wojny (na początku w Azji południowo-wschodniej i na Pacyfiku oraz wysyłając sprzęt wojskowy i oddziały do Wielkiej Brytanii i do ZSRR).

8 grudnia 1941 r. – Niemcy utworzyli obóz zagłady w Kulmhof w Chełmie nad Nerem.

16 grudnia 1941 r. – Powstało getto żydowskie w Brześciu nad Bugiem.

18 grudnia 1941 r. – Gestapo aresztowało 456 żołnierzy Inspektoratu Katowickiego ZWZ (trzech zabito podczas akcji, większość zginęła później w obozach i w czasie egzekucji).

27-28 grudnia 1941 r. – Została zrzucona do Polski na spadochronach Grupa Inicjatywna komunistów (Paweł Finder, Marceli Nowotko i inni).

7 stycznia 1942 r. – Koniec bitwy o Moskwę.

20 stycznia 1942 r. – Hitlerowska konferencja w willi przy Großer Wannsee 56-58 w Berlinie (zwana później jako konferencja w Wannsee), na której zaplanowano ludobójstwo Żydów na masową skalę.

14 lutego 1942 r. – Powstała polska organizacja zbrojna Polskiego Państwa Podziemnego, Armia Krajowa. Inna nazwa to: Siły Zbrojne w Kraju lub Polski Związek Powstańczy („PZP”).

5 stycznia 1942 r. – Powstała Polska Partia Robotnicza w Warszawie.

6 stycznia 1942 r. – Powstanie polskiej zbrojnej organizacji, Gwardii Ludowej.

12 lutego 1942 r. – Maciej Aleksy Dawidowski, ps. Alek, zerwał i ukrył tablicę z niemieckim napisem z pomnika Mikołaja Kopernika w Warszawie, którą Polacy uznawali za próbę germanizacji pomnika.

14 lutego 1942 r. – Związek Walki Zbrojnej przekształcił się w Armię Krajową.

19-20 lutego 1942 r. – Bitwa japońsko-amerykańska w cieśninie Badung.

23 lutego 1942 r. – Utworzono włoski obóz koncentracyjny w Gonars.

25 lutego 1942 r. – Naloty na Zachodnie Wybrzeże USA, bitwa o Los Angeles.

2 marca 1942 r. – Wywiezienie i rozstrzelanie w Treblince grupę 100 więźniów politycznych.

5 marca 1942 r. – W Szkocji przeprowadzono pierwsze praktyczne próby prototypu wykrywacza min wynalezionego przez poruczników Józefa Kosackiego i Andrzeja Garbosia.

6 marca 1942 r. – Żołnierz AK Józef Mierzyński zastrzelił w Zgierzu w obronie własnej dwóch gestapowców. W odwecie Niemcy rozstrzelali w Łodzi 100 Polaków.

12 marca 1942 r. – Klęska wojsk amerykańskich w bitwie o Jawę.

16-20 marca 1942 r. –  16 marca zlikwidowano getto żydowskie w Lublinie w ramach akcji Reinhardt. 18 marca Niemcy zamordowali w odwecie za zabicie niemieckiego żandarma 16 Polaków i 16 Żydów, mieszkańców Kazanowa i okolic w powiecie zwoleńskim. 20 marca Niemcy dokonali publicznej egzekucji 100 Polaków, a kolejnych 300 wywieźli do obozów koncentracyjnych. Wtedy też pojawił się po raz pierwszy na murach Warszawy Znak Polski Walczącej.

16 marca 1942 r. – Pierwszy (ale nieudany) start rakiety V-2 Niemców.

18 marca 1942 r. – Rozpoczęła się ewakuacja wojsk polskich z terenu ZSRR do Iranu (która zakończyła się 19 lipca).

22 marca 1942 r. – Zwycięstwo floty brytyjskiej nad włoską w Drugiej Bitwie pod Syrtą, po której Włosi zrezygnowali z desantu na Maltę.

23 marca 1942 r. – Hitlerowcy rozpoczęli budowę Wału Atlantyckiego.

24 marca 1942 r. – Niemcy rozstrzelali mieszkańców i personel Żydowskiego Domu Starców i Sierot w Lublinie.

27 marca 1942 r. – Niemcy wymordowali wszystkich pacjentów i część personelu Szpitala Żydowskiego w Lublinie.

28 marca – 30 maja 1942 r. – Ofensywa Japończyków na Oceanie Spokojnym i Indyjskim.

9 kwietnia 1942 r. – Rozpoczął się tzw. Bataański Marsz Śmierci.

15 kwietnia 1942 r. – Niemcy utworzyli w kamieniołomach w krakowskiej dzielnicy Podgórze obóz pracy „Liban”.

3 maja 1942 r. – W odwecie za próbę sabotażu produkcji elementów do broni gestapo aresztowało w Hucie Bankowej w Dąbrowie Górniczej 10 robotników (Marceli Baltyn, Wacław Bochenek, Edward Gruchała, Bolesław Król, Bolesław Kucharski, Józef Maro, Eugeniusz Puz, Walenty Siwek, Roman Teper i Franciszek Wójcik). podejrzanych o sabotaż przy produkcji blach wykorzystywanych do produkcji łodzi podwodnych. 12 czerwca o godzinie 16:00 zostali powieszeni w publicznej egzekucji, którą musieli oglądać wszyscy mieszkańcy miasta, przyprowadzeni siłą przez niemieckich żandarmów.

11 maja 1942 r. – Niemcy rozstrzelali ok. 120 Żydów w getcie w Józefowie w powiecie biłgorajskim i pobliskim kamieniołomie.

12 maja 1942 r. – Rozpoczęła się Druga Bitwa o Charków (zakończona 28 maja). W tym samym dniu skapitulowały ostatnie oddziały amerykańskie na Pacyfiku.

15 maja 1942 r. – W Klewaniu na Wołyniu Niemcy i Ukraińcy rozstrzelali wszystkich miejscowych Żydów w liczbie ok. 1500 osób.

20 maja 1942 r. – W odwecie za śmierć trzech Niemców rozstrzelano ok. 400 mieszkańców Święcian i okolic na Wileńszczyźnie.

20 maja 1942 r. – Japończycy zajęli Birmę. Dwa dni później Meksyk wypowiada wojnę państwom Osi.

25 maja 1942 r. – 270 Żydów zostało rozstrzelanych w Kiwercach na Wołyniu przez niemieckie SD i policję ukraińską.

26 maja 1942 r. – W Wereszczyźnie w Lubelskim Niemcy rozstrzelali 300 Żydów.

28 maja 1942 r. – W lesie koło Magdalenki Niemcy dokonali egzekucji 223 więźniów z Pawiaka.

31 maja 1942 r. – Atak na port w Sydney z wykorzystaniem miniaturowych łodzi podwodnych.

3 czerwca 1942 r. – Niemcy zlikwidowali getta w Olkuszu i Przemyślu. Rozpoczęły się walki o Wyspy Aleuckie.

4 czerwca 1942 r. – Bitwa o Midway. 5 czerwca Amerykanie zwyciężyli, a Japończycy rozpoczęli odwrót na Pacyfiku.

3-5 czerwca 1942 r. – Niemcy rozstrzelali 6-8 tysięcy Żydów z jednego z dwóch gett w Kowlu na Wołyniu.

8 czerwca 1942 r. – W lesie koło Iwieńca na Białorusi Niemcy rozstrzelali 800 Żydów.

W nocy z 8 na 9 czerwca 1942 r. – W okolicy osady Kamienna Karczma na Pomorzu członkowie polskiego ruchu oporu z „Gryfa Pomorskiego” wysadzili pociąg niemiecki (miał nim jechać Adolf Hitler, ale zmienił swoje plany w ostatniej chwili).

11 czerwca 1942 r. – Wojska niemieckie wygrały bitwę o Bir Hakeim w Libii.

15 czerwca 1942 r. – Powstało getto żydowskie w Staszowie.

16 czerwca 1942 r. – Niemcy spacyfikowali wieś Rajsk w gminie Bielsk Podlaski, zabijając 149 osób.

21 czerwca 1942 r. – Wojska niemieckie zdobyły Tobruk.

22 czerwca 1942 r. – W Lutowiskach w Bieszczadach Niemcy i Ukraińcy rozstrzelali ok. 650 Żydów.

24 czerwca 1942 r. – Niemcy wymordowali we Lwowie 6-8 tysięcy Żydów.

28 czerwca 1942 r. – Początek Operacji Fall Blau. Walki o złoża ropy naftowej w podkaukaskim Majkopie i w Baku nad Morzem Kaspijskim, które zakończyły się strategiczną porażką państw Osi.

22 lipca 1942 r. – Rozpoczęła się likwidacja getta żydowskiego w Warszawie.

23 lipca 1942 r. – Powstał obóz zagłady w Treblince.

28 lipca 1942 r. – Rozkaz nr 227 „Ani jednego kroku wstecz” Józefa Stalina.

5 sierpnia 1942 r. – Niemcy zlikwidowali dom sierot prowadzony przez Janusza Korczaka.

19 sierpnia 1942 r. – Zlikwidowano getto żydowskie w Otwocku.

3 września 1942 r. – 8 maja 1945 r. – Bitwa o Atlantyk.

20 sierpnia 1942 r. – Wywieziono 21 tysięcy Żydów z getta w Kielcach do Treblinki. Niemcy rozstrzelali 360 Żydów w Białej Niżnej.

23 sierpnia 1942 r. – Początek bitwy pod Stalingradem.

22-23 września 1942 r. – Zlikwidowano getta żydowskie w Częstochowie i Szydłowcu.

3 października 1942 r. – Na wyspie Uznam wzniósł się na wysokość ponad 80 km pocisk rakietowy V-2, przekraczają umowną granicę kosmosu.

24 października 1942 r. – Gwardia Ludowa dokonała pierwszego zamachu bombowego na „Cafe Club” (kawiarni przeznaczonej tylko dla Niemców) w odwecie za publiczną egzekucję 50 więźniów Pawiaka. Obrzucono także granatami niemiecką restaurację „Mitropa” na Dworcu Głównym i drukarnię gadzinowego dziennika „Nowy Kurier Warszawski”.

30 października – 1 listopada 1942 r. – Zlikwidowano getto w Tomaszewie Mazowieckim.

9 listopada 1942 r. – Zlikwidowano getto w Lublinie.

26 listopada 1942 r. – W Bihacu w Bośni z inicjatywy komunistów powstała Antyfaszystowska Rada Wyzwolenia Narodowego Jugosławii (AVNOJ).

27/28 listopada 1942 r. – Początek hitlerowskich, masowych wysiedleń Polaków z Zamojszczyzny.

4 grudnia 1942 r. – Powstała Rada Pomocy Żydom „Żegota”. Tego samego dnia we wsiach Pantalowice i Hadle Szklarskie Niemcy zamordowali 9 Polaków pomagających Żydom.

6 grudnia 1942 r. – W Starym Ciepielowie i Rekówce Niemcy zamordowali 33 osoby, w tym 5 polskich rodzin podejrzewanych o ukrywanie Żydów.

7 grudnia 1942 r. – We wsi Świesielice Niemcy zamordowali 14 Polaków.

11 grudnia 1942 r. – Niemcy zamordowali 164 mieszkańców wsi Kitów na Zamojszczyźnie.

20 grudnia 1942 r. – Niemcy dokonali pacyfikacji wsi Rachodoszcze w powiecie zamojskim, zabijając 46 osób. Mieszkańcy wsi pomagali polskiemu ruchowi oporu.

22 grudnia 1942 r. – Członkowie krakowskiej komórki Żydowskiej Organizacji Bojowej obrzucili granatami kawiarnię „tylko dla Niemców”, „Cyganerię”, w wyniku czego zginęło 7-10 niemieckich oficerów.

24 grudnia 1942 r. – Ukraińscy nacjonaliści zamordowali 60 Polaków we wsi Połonka na Wołyniu.

29 grudnia 1942 r. – Niemcy spacyfikowali wieś Białowola na Zamojszczyźnie, zabijając 51 mieszkańców.

31 grudnia 1942 r. – Zwycięstwo wojsk brytyjskich nad niemieckimi w bitwie na Morzu Barentsa.

31 grudnia 1942 r. – Początek realizacji projektu Manhattan.

2 stycznia 1943 r. – Niemieccy żandarmi w koloni Boiska zamordowali dwie polskie rodziny udzielające pomocy Żydom.

12 stycznia 1943 r. – Początek operacji „Iskra”, mającej na celu przerwanie blokady Leningradu.

13 stycznia 1943 r. – Likwidacja getta żydowskiego w Szydłowcu.

17 stycznia 1943 r. – Zamachy Gwardii Ludowej na kina dla Niemców w Warszawie.

18 stycznia 1943 r. – Początek wysiedleń Żydów z warszawskiego getta i pierwsze akcje żydowskiej samoobrony pod dowództwem Mordechaja Anielewicza.

19 stycznia 1943 r. – Powstał Związek Walki Młodych.

22 stycznia 1943 r. – Rozkaz generała Stefana Roweckiego o utworzeniu Kedywu AK.

25/26 stycznia 1943 r. – Powstanie zamojskie. Polscy partyzanci stoczyli bitwę z niemieckimi kolonistami we wsi Cieszyn, gdzie zginęło 60 mieszkańców.

29 stycznia 1943 r. – Niemcy spacyfikowali wsie Budy, Hutę Dzierążyńską i Sumin, mordując 121 osób.

1 lutego 1943 r. – Partyzanci z Batalionów Chłopskich rozbili w bitwie pod Zaborecznem niemiecki oddział, który miał spacyfikować tę wieś.

2 lutego 1943 r. – Decydujące w całej wojnie zwycięstwo Armii Czerwonej pod Stalingradem. W tym samym dniu Niemcy wymordowali wędrowny tabor cygański (ok. 50-60 Romów).

4 lutego 1943 r. – Klęska oddziału AK w bitwie pod Lasowcami na Zamojszczyźnie.

9 lutego 1943 r. – Faszyści z UPA dokonali masakry Polaków we wsi Parośla na Wołyniu.

14/15 lutego 1943 r. – Początek formowania się polskich formacji zbrojnych w ZSRR pod auspicjami Związku Patriotów Polskich.

21 lutego – 18 marca 1943 r. – Klęska Armii Czerwonej pod Charkowem, stabilizacja frontu wschodniego.

23 lutego 1943 r. – Oddział Gwardii Ludowej opanował Głogów Małopolski.

24 lutego 1943 r. – Niemcy spacyfikowali wieś Paulinów, mordując 11 Polaków oraz 3 uciekinierów, w ramach represji za pomoc Żydom.

1 marca 1943 r. – Grupa inicjatywna polskich komunistów w ZSRR zorganizowała się w Związek Patriotów Polskich, który został formalnie powołany na I zjeździe 9 czerwca. Związek prowadził przede wszystkim działalność kulturalno-socjalną i edukacyjną wśród Polaków rozproszonych w ZSRR.

7 marca 1943 r. – Niemcy i Ukraińcy spacyfikowali wieś Kaszyce na Podkarpaciu, zabijając ok. 130 osób.

12 marca 1943 r. – Lokalny oddział „Jędrusie” z oddziałem AK rozbił więzienie w Opatowie, uwalniając ok. 80 więźniów.

13-14 marca 1943 r. – Likwidacja krakowskiego getta.

15 marca 1943 r. – W Siedliskach pod Miechowem Niemcy zamordowali rodzinę Baranków oraz 4 ukrywanych przez nią Żydów.

18 marca 1943 r. – Kierownictwo Walki Cywilnej ogłosiło, że szmalcownictwo będzie karane śmiercią. W wyniku niemieckiej pacyfikacji zginęło ok. 200 mieszkańców wsi Różańca w powiecie biłgorajskim.

21 marca 1943 r. – Utworzono Krajową Reprezentację Polityczną polskiego Państwa Podziemnego bez udziału komunistów.

26 marca 1943 r. – Akcja pod Arsenałem zorganizowana przez Szare Szeregi. W odwecie za tę akcję Niemcy rozstrzelali następnego dnia 140 więźniów Pawiaka.

29 marca 1943 r. – Faszyści z UPA dokonali zbrodni w Pendykach na 150 Polakach i w Halinówce na 40 Polakach. Tego samego dnia oddział „Jędrusiów” z oddziałem AK rozbił więzienie niemieckie w Mielcu i uwolnił 126 więźniów.

7 kwietnia 1943 r. – Powstała Polska Armia Ludowa.

8 kwietnia 1943 r. – Początek rzezi wołyńskiej (ludobójstwa). W tym dniu faszyści z UPA przy współudziale ludności ukraińskiej zamordowali 130 Polaków w osadzie Brzezina w powiecie sarneńskim.

14 kwietnia 1943 r. – Powstała Robotnicza Partia Polskich Socjalistów przez frakcję tzw. „Barykadowców” (polska grupa konspiracyjna „Barykada Wolności” lewicy socjalistycznej pod kierownictwem Stanisława Dubois na bazie grupy działaczy młodzieżowych Organizacji Młodzieży Towarzystwa Uniwersytetu Robotniczego oraz Czerwonego Harcerstwa).

15 kwietnia 1943 r. – Niemcy rozstrzelali 500 Żydów w getcie w Kopyczyńcach w dawnym województwie tarnopolskim.

17 kwietnia 1943 r. – Ponad 1000 Żydów zostało rozstrzelanych w czasie likwidacji getta w Kozowej w dawnym województwie tarnopolskim.

19 kwietnia 1943 r. – Wybuchło powstanie w warszawskim getcie żydowskim.

23 kwietnia 1943 r. – Około 600 Polaków zostało zamordowanych w Janowej Dolinie na Wołyniu przez połączone siły UPA, kolaboracyjnej policji ukraińskiej i tzw. „czerni” (okolicznego chłopstwa).

25 kwietnia 1943 r. – Czesław Miłosz poruszony widokiem karuzeli na Placu Krasińskich obok płonącego getta stworzył wiersz „Campo di Fiori” – pierwsze świadectwo zagłady Żydów w polskiej literaturze.

25 kwietnia 1943 r. – Gestapowiec Wilhelm Schuhmacher rozstrzelał na cmentarzu w Nowym Żmigrodzie na Podkarpaciu 16 kalekich Łemków, Romów i Żydów.

W maju 1943 r. – W Sielcach nad Oką zaczęła się formować 1. Warszawska Dywizja Piechoty im. Tadeusza Kościuszki pod dowództwem płk. dypl. Zygmunta Berlinga. W ramach Dywizji sformowano m.in. dywizjon artylerii przeciwpancernej, brygadę pancerną, pułk czołgów, pułki piechoty, pułk artylerii lekkiej, dywizjon moździerzy, 1. Samodzielną Myśliwską Eskadrę Lotniczą, batalion kobiecy im. Emilii Plater, batalion szkolny, batalion saperów, batalion sanitarny, kompanię kobiecą fizylierów, kompanię rusznic przeciwpancernych, kompanię zwiadowczą i kompanię łączności.

3 maja 1943 r. – W wyniku ataku Ukraińców zginęło 53 Polaków we wsi Kuty na Wołyniu.

8 maja 1943 r. – W bunkrze przy ul. Miłej 18 popełnił samobójstwo przywódca powstania Mordechaj Anielewicz wraz z narzeczoną i towarzyszami. Tego samego dnia Niemcy rozstrzelali kryjących się Żydów w schronie przy ul. Świętojerskiej 25 w Warszawie. W Nalibokach na Białorusi zamordowano 128 Polaków.

10 maja 1943 r. – Grupa Specjalna Armii Ludowej przeprowadziła zamach przy użyciu granatów na Bar Podlaski w Warszawie, w którym zginęło 6 Niemców, a wielu zostało rannych.

11 maja 1943 r. – Niemcy i kolaboranci spacyfikowali Skałkę Polską na Kielecczyźnie, mordując 93 osoby.

12/13 maja 1943 r. – Atak żołnierzy Batalionów Chłopskich na niemiecki wojskowy pociąg urlopowy pomiędzy Puławami a Gołębiem.

15 maja – 16 czerwca 1943 r. – Taktyczne zwycięstwo partyzantów pod dowództwem Tito w bitwie nad Sutjeską.

16 maja 1943 r. – Skończyło się powstanie w warszawskim getcie żydowskim. Niemcy spalili Wielką Synagogę w Warszawie.

18 maja 1943 r. – Niemcy i Ukraińcy spacyfikowali wieś Szarajówka koło Biłgoraja, kiedy to 58 mieszkańców wepchnięto do kilku domów i stajni i spalono żywcem.

20 maja 1943 r. – Udana akcja Szarych Szeregów pod Celestynowem (odbicie więźniów transportowanych do Auschwitz).

21-22 maja 1943 r. – Zlikwidowano getta w Brodach koło Lwowa i w Przemyślanach pod Lwowem.

23 maja 1943 r. – Niemcy zamordowali na cmentarzu w Kielcach 45 żydowskich dzieci.

24 maja 1943 r. – Faszyści z UPA zamordowali 170 Polaków we wsi Niemodlin w powiecie kostopolskim.

26 lub 27 maja 1943 r. – Faszyści z UPA zamordowali 126 Polaków we wsi Niemilia na Wołyniu.

27/28 maja 1943 r. – Patrole dywersyjne AK zlikwidowały 28 konfidentów gestapo w Radomsku.

28 maja 1943 r. – Po pacyfikacji Leżajska Niemcy rozstrzelali 43 jego mieszkańców.

29-31 maja 1943 r. – W ruinach getta Niemcy rozstrzelali około 530 więźniów Pawiaka.

30 maja 1943 r. – Rozpoczęło się scalanie oddziałów Batalionów Chłopskich z Armią Krajową.

1 czerwca 1943 r. – Niemcy wymordowali 180 mieszkańców wsi Sochy na Zamojszczyźnie.

3 czerwca 1943 r. – Po pacyfikacji wsi Strużki koło Staszowa w województwie świętokrzyskim Niemcy zamordowali 74 osoby.

4 czerwca 1943 r. – Hitlerowcy dokonali brutalnych pacyfikacji wsi Krajno Pierwsze w powiecie kieleckim i Nasiechowice w powiecie miechowskim w Małopolsce.

5 czerwca 1943 r. – Niemcy i Ukraińcy w getcie w Trembowli rozstrzelali ostatnich przy życiu 350 Żydów. W tym samym dniu w kościele św. Aleksandra w Warszawie gestapo aresztowało kilkudziesięciu żołnierzy Organizacji Specjalnych Akcji Bojowych AK.

9 czerwca 1943 r. – Masowe aresztowania mieszkańców Jędrzejowa urządzone przez Niemców, w wyniku których zginęło 11 osób.

10 czerwca 1943 r. – W odwecie za pomoc udzieloną Żydom Niemcy spacyfikowali wsie Hucisko i Przewrotne w powiecie rzeszowskim, zabijając 21 osób.

12 czerwca 1943 r. – Niemcy rozstrzelali ok. 1400 Żydów z getta w Brzeżanach i ok. 1000 Żydów z getta w Kozowej.

13 czerwca 1943 r. – Ukraińscy faszyści zamordowali 68 Polaków, 6 Rosjan i 1 Ukraińca w miejscowości Kołki.

16 czerwca 1943 r.  – Zlikwidowano getto we Lwowie.

19 czerwca 1943 r. – Powstanie iwienieckie (partyzanci z Ośrodka AK Stołpce rozbili w Iwieńcu oddział niemiecki).

19 czerwca 1943 r. – Niemcy rozstrzelali 500 Żydów w czasie likwidacji getta w Zbarażu.

23/24 czerwca 1943 r. – Początek niemieckiej akcji wysiedleńczej o kryptonimie „Werwolf” na Zamojszczyźnie.

24 czerwca 1943 r. – Niemiecka pacyfikacja wsi Majdan Nowy na Zamojszczyźnie, w wyniku której zginęło 28 osób. W Zbydniowie zaś oddział SS wymordował 19 uczestników wesela.

25 czerwca 1943 r. – Wybuchło powstanie w getcie w Częstochowie.

28 czerwca 1943 r. – W odwecie za pomoc udzieloną Żydom Niemcy spacyfikowali wieś Cisle w powiecie mińskim, rozstrzelawszy 25 Polaków i 3 Żydów. A w Przemyślanach koło Lwowa Niemcy zlikwidowali filię obozu pracy w Kurowicach, rozstrzelawszy 250 kobiet, a 200 mężczyzn przenosząc do Kurowic.

30 czerwca 1943 r. – Gestapo aresztowało generała Stefana Roweckiego, wydanego przez konfidentów.

3-4 lipca 1943 r. – Niemcy spacyfikowali wsie Majdan Stary na Zamojszczyźnie (mordując 75 osób) oraz Bór Kunowski na Kielecczyźnie (mordując 43 osoby).

5 lipca – 23 sierpnia 1943 r. – Decydujące i strategiczne zwycięstwo Armii Czerwonej w bitwie na Łuku Kurskim.

7 lipca 1943 r. – Na lotnisku Grigoriewskoje w obwodzie razańskim została zorganizowana 1. Samodzielna Myśliwska Eskadra Lotnicza.

10 lipca 1943 r. – Lądowanie Aliantów na Sycylii. Aliancka kampania włoska trwająca do 4 maja 1945 r.

11 lipca 1943 r. – Kulminacja rzezi wołyńskiej. O świcie sotnie OUN-UPA zaatakowały z zaskoczenia 96 wsi i osiedli polskich w trzech powiatach: kowelskim, horochowskim i włodzimierskim. Zamordowano wtedy aż kilka tysięcy Polaków.

12 lipca 1943 r. – Największa bitwa pancerna w dziejach II wojny światowej pod Prochorowką (jako część boju na Łuku Kurskim).

13 lipca 1943 r. – Niemiecka operacja pod kryptonimem „Hermann” wymierzona w polskich i radzieckich partyzantów, bazujących w Puszczy Nalibockiej. Niemcy spacyfikowali wsie Sikory-Tomkowięta (zginęło 49 osób), Zawadę i Laskowiec (zginęło 58 osób) w okręgu białostockim.

14 lipca 1943 r. – W Kołodnie w powiecie krzemienieckim oddziały UPA zamordowały 496 osób, w tym prawie 300 dzieci.

15 lipca 1943 r. – Utworzono Kierownictwo Walki Podziemnej AK.

17 lipca 1943 r. – Niemcy spacyfikowali wieś Krasowo-Częstki w okręgu białostockim, mordując 257 osób.

25 lipca 1943 r. – Włoscy faszyści zdymisjonowali Benito Mussoliniego.

1 sierpnia 1943 r. – Wybuch powstania w getcie będzińsko-sosnowieckim.

5/6 sierpnia 1943 r. – W wyniku akcji Kedywu uwolniono 66 więźniów politycznych i 67 więźniów zwykłych z więzienia w Jaśle.

7 sierpnia – 2 października 1943 r. – Operacja „Suworow” w celu wyzwolenia Smoleńska i Briańska.

9 sierpnia 1943 r. – Faszyści z NSZ rozstrzelali 26-28 partyzantów polskich z oddziału Gwardii Ludowej.

10 sierpnia 1943 r. – Polska dywizja rozwinęła się w 1. Korpus Polskich Sił Zbrojnych w ZSRR.

16 sierpnia 1943 r. – Niemcy rozpoczęli likwidację getta w Białymstoku, w którym wybuchło powstanie.

19 sierpnia 1943 r. – W Sielcach nad Oką został zorganizowany 1. Samodzielny Batalion Kobiecy im. Emilii Plater (stąd też jego żołnierki nazywano platerówkami). Platerówki w ramach ciężkiej służby wartowniczej znacznie ograniczyły falę kradzieży i bezprawia na zniszczonych i niedawno wyzwolonych ziemiach polskich. Grupa żołnierek z tego Batalionu osiedliła się na Ziemiach Odzyskanych, tworząc osiedle Platerowo. Powojenne dzieje Platerówek stały się inspiracją dla komedii „Rzeczpospolita babska”, której wiele scen nakręcono właśnie w Platerowie.

24 sierpnia – 23 grudnia 1943 r. – Bitwa o Dniepr, jedna z największych operacji militarnych w dziejach II wojny światowej.

26 sierpnia 1943 r. – Niemiecka ekspedycja karna spacyfikowała Jasionowo w gminie Lipsk, mordując 58 Polaków.

29 sierpnia 1943 r. – Grupa UPA dokonała masakry 628 Polaków, w tym 220 dzieci do lat 14 i 7 Żydów, w Woli Ostrowieckiej na Wołyniu.

30 sierpnia 1943 r. – W kilku wsiach na Wołyniu bandy UPA dokonały masowych mordów na Polakach.

11 września 1943 r. – Likwidacja getta w Przemyślu.

23 września 1943 r. – Likwidacja getta w Wilnie.

27 września 1943 r. – Żołnierze AK wysadzili w Choszczówce niemiecki pociąg pancerny jadący z Gdańska na front wschodni.

1 października 1943 r. – Żołnierze harcerskiego oddziału „Agat” dokonali udanego zamachu na gestapowca Ernsta Weffelsa.

9 października 1943 r. – Amerykańskie bombowce zbombardowały porty w Gdańsku i Gdyni.

12-13 października 1943 r. – Bitwa pod Lenino z udziałem wojsk polskich.

14 października 1943 r. – Powstanie więźniów w niemieckim obozie w Sobiborze.

24 października 1943 r. – Żołnierze oddziału Gwardii Ludowej im. Gen. J. Bema stoczyli całodzienną bitwę z obławą hitlerowską w lasach na Diablej Górze na Kielecczyźnie.

28 października 1943 r. – Pod murami Synagogi Starej w Krakowie Niemcy rozstrzelali 30 Polaków.

3 listopada 1943 r. – W obozie koncentracyjnym na Majdanku rozstrzelano 18 400 Żydów w ramach hitlerowskiej akcji Erntefest (Dożynki).

3 listopada – 23 grudnia 1943 r. – Bitwa o Kijów, której zwycięstwo pozwoliło Armii Czerwonej na wyzwolenie całej Ukrainy.

14 listopada 1943 r. – Gestapo aresztowało Małgorzatę Fornalską i Pawła Findera.

23 listopada 1943 r. – Władysław Gomułka został I sekretarzem PPR.

26 listopada 1943 r. – W Strzemieszycach Wielkich (dziś dzielnica Dąbrowy Górniczej) wśród podmokłych łąk pomiędzy ulicami Jana Majewskiego, Stacyjną, Ofiar Katynia i Akacjową na dużych rozłożystych drzewach gestapo powiesiło 11 Polaków (Stanisław Bogucki, Stefan Czech, Stanisław Faska, Jan Janusiński, Czesław Korzonkiewicz, Władysław Podbiega, Jan Sapolak, Józef Wójcik, Stanisław Wojciechowski, Roman Wywiał i Tadeusz Zarzycki) w odwecie za zastrzelenie niemieckiego żandarma, Ernesta Bermanna. Okupant spędził na egzekucję ok. 1000 okolicznych mieszkańców.

16 grudnia 1943 r. – Pod Częstochową hitlerowcy rozstrzelali 30 żołnierzy AK i AL za sabotaż w hucie „Raków”.

24 grudnia 1943 r. – 17 kwietnia 1944 r. – Wyzwolenie przez Armię Czerwoną prawobrzeżnej Ukrainy, całkowicie unicestwiając 18 dywizji rumuńskich, niemieckich oraz węgierskich i zmniejszając o połowę stan liczebny 68 innych dywizji państw Osi.

25 grudnia 1943 r. – Bandy UPA zamordowały 40 Polaków w Janówce.

1 stycznia 1944 r. – Na mocy dekretu Krajowej Rady Narodowej powstała konspiracyjna, polska organizacja zbrojna – Armia Ludowa – pod dowództwem generała Michała Roli-Żymierskiego.

9 stycznia 1944 r. – Powstała Krajowa Rada Narodowa, pełniąca funkcję „podziemnego parlamentu polskiego”.

4 stycznia 1944 r. – Akcja Burza zorganizowana przez AK przeciwko wojskom niemieckim.

12 stycznia 1944 r. – Niemcy zamordowali we wsi Kłodne 28 zakładników za wysadzenie pociągu na trasie linii kolejowej Nowy Sącz-Chabówka.

14 stycznia – 1 marca 1944 r. – Przerwanie blokady Leningradu.

17 stycznia 1944 r. – Bitwa o Monte Cassino z heroicznym i istotnym udziałem żołnierzy polskich, która potrwała do 19 maja. Zdobycie ufortyfikowanego wzgórza było koniecznością dla odblokowania marszu Aliantów na Rzym.

1 lutego 1944 r. – Oddział specjalny Kedywu dokonał zamachu na Franza Kutscherę.

10 lutego 1944 r. – W odwecie za zamach na Franza Kuscherę Niemcy rozstrzelali 140 osób w ulicznej egzekucji na ul. Barskiej w Warszawie.

11 lutego 1944 r. – W odwecie za zamach na Franza Kuscherę Niemcy powiesili 27 osób na balkonach spalonego domu przy ul. Leszno w Warszawie.

13 lutego 1944 r. – Bandyci z UPA dokonali masakry Polaków, mieszkających we wsi Łanowce na Podolu.

17/18 lutego 1944 r. – Bandyci z UPA dokonali masakry około 200 Polaków w Ludwikówce.

21 lutego 1944 r. – Hitlerowcy spacyfikowali wieś Ryczów koło Ogrodzieńca.

22/23 lutego 1944 r. – Bandyci z UPA zmasakrowali 131 Polaków w Berezowicy Małej.

28/29 lutego 1944 r. – W nocy bandyci z UPA z pomocą ludności ukraińskiej dokonali rzezi na 156 Polakach wsi Korościatyn na Podolu.

2 marca 1944 r. – Hitlerowcy spacyfikowali wieś Palikije na Lubelszczyźnie, zabijając 7 mieszkańców i paląc 12 domów.

7 marca 1944 r. – Niemcy odkryli tzw. bunkier „Krysia” przy ul. Grójeckiej w Warszawie, gdzie ukrywało się 38 Żydów, którzy wraz z 2 polskimi opiekunami zostali najprawdopodobniej rozstrzelani 10 marca w ruinach warszawskiego getta.

10 marca 1944 r. – Kilkuset ukraińskich mieszkańców Sahrynia zostało zamordowanych przez polskie podziemie.

12 marca 1944 r. – Esesmani zamordowali 365 Polaków w Palikrowach w dawnym województwie tarnopolskim.

16 marca 1944 r. – 1. Korpus przekształcił się w 1. Armię Polską, która formowała się do lipca w rejonie Sum koło Charkowa, a od lipca do września w rejonie Żytomierza.

24 marca 1944 r. – Niemiecka akcja represyjna w Markowie wobec rodziny Ulmów oraz ukrywanych przez nich Żydów z rodzin Szallów i Goldmanów. Zginęło 9 Polaków, w tym nienarodzone dziecko w 9 miesiącu ciąży i 8 Żydów.

27 marca 1944 r. – ukraińskie oddziały 14. Dywizji Grenadierów SS i Wehrmachtu dokonały brutalnej pacyfikacji wsi Smoligów w powiecie hrubieszowskim. W efekcie całodziennych walk zginęło 300 Polaków oraz 50 Ukraińców i Niemców.

29/30 marca 1944 r. – Banda UPA zamordowała 56-140 Polaków ze wsi Wołczków koło Stanisławowa.

1 kwietnia 1944 r. – Niemcy z 14. Dywizji Grenadierów SS wraz z pododdziałem UPA dokonali mordu na 162 Polakach we wsi Poturzyn koło Tomaszowa Lubelskiego.

4/5 kwietnia 1944 r. – Hitlerowcy zamordowali 42 osoby w Makowie Podhalańskim.

5/6 kwietnia 1944 r. – Bandyci z UPA zamordowali 18 Polaków w Siemiginowie koło Stryja.

6 kwietnia 1944 r. – Bandyci z UPA zamordowali co najmniej 38 Polaków w wyniku ataku na Sołotwinę.

6/7 kwietnia 1944 r. – Bandyci UPA we wsi Moosberg w dawnym województwie lwowskim zamordowali 31-200 Polaków.

7 kwietnia 1944 r. – Oddziały Batalionów Chłopskich i AK stoczyły we wsi Molendy koło Kozienic bitwę z przeważającymi siłami niemieckimi, wyrywając się z okrążenia. A w Pyszówce w wyniku nocnego ataku UPA zamordowała 52 Polaków.

8 kwietnia – 12 maja 1944 r. – Wyzwolenie południowej Ukrainy oraz zablokowanie oddziałów niemieckich na Krymie.

11 kwietnia 1944 r. – Amerykanie zbombardowali Szczecin i Żary.

12 kwietnia 1944 r. – Oddziały UPA i Samoobronni Kuszczowi Widdiły (SKW) dokonały masakry ponad 100 Polaków we wsiach Hucisko i Miedziaki w powiecie bóbreckim. A w obozie pracy przymusowej w Pustkowie hitlerowcy rozstrzelali 60 polskich więźniów przywiezionych z rzeszowskiego zamku.

14 kwietnia 1944 r. – Uzbrojeni polscy chłopi odparli atak UPA na wieś Bitków.

15 kwietnia 1944 r. – Armia Czerwona zajęła Tarnopol.

19-21 kwietnia 1944 r. – UPA dokonała masakry ok. 200 Polaków i polskich Ormian w Kutach.

3/4 maja 1944 r. – W nocy oddział AK Osjana zaatakował warszawskie lotnisko bielańskie, niszcząc 5 samolotów Ju 52 a kilka innych uszkadzając.

9/10 maja 1944 r. – W nocy banda UPA dokonała masakry polskiej ludności we wsi Derżów.

13 maja 1944 r. – Bitwa pod Murowaną Oszmianką.

14 maja 1944 r. – Bitwa pod Rąblowem pomiędzy polsko-radzieckimi oddziałami a siłami niemieckimi.

16 maja 1944 r. – Bitwa pod Sucharami.

20 maja 1944 r. – Patrol AK odnalazł w okolicach Sarnak nad Bugiem niewybuch niemieckiej rakiety V-2.

22 maja 1944 r. – UPA dokonała masakry w Bryńcach Górnych. Zginęło 120-145 osób.

24 maja 1944 r. – W Szymbarku w odwecie za zabicie Niemca rozstrzelano 10 działaczy z „Gryfa Pomorskiego”.

31 maja 1944 r. – W okolicach Machowa na Wiśle partyzanci zatopili transporter „Tannenberg”.

6 czerwca 1944 r. – Desant wojsk alianckich we francuskiej Normandii w ramach operacji „Overlord”.

10 czerwca 1944 r. – Początek operacji na Przesmyku Karelskim.

11 czerwca 1944 r. – Zbrodnia AK w Szołomyi koło Lwowa na ludności Ukraińskiej.

14 czerwca 1944 r. – Największa bitwa partyzancka na ziemiach polskich: bitwa na Porytowym Wzgórzu.

16 czerwca 1944 r. – Napad UPA na pociąg osobowy na trasie Bełżec-Rawa Ruska, w trakcie którego zamordowano 41-75 Polaków.

20 czerwca 1944 r. – Litewski oddział kolaborancki dokonał masakry 38 Polaków w Glinciszkach na Wileńszczyźnie.

22 czerwca – 19 sierpnia 1944 r. – Operacja Bagration, która wyzwoliła całą Białoruś, większość Litwy i wschodnią część Polski (3 lipca – Mińsk, 24 lipca – Lublin, 27 lipca – Białystok, 29 lipca – rejon Dęblina, 1 sierpnia – Magnuszew). Była to jedna z największych porażek Wehrmachtu. Grupa Armii „Środek” została całkowicie zniszczona.

22 czerwca 1944 r. – We wsi Jaminy koło Augustowa hitlerowcy rozstrzelali 24 mieszkańców w odwecie za zabicie niemieckiego żandarma.

23 czerwca 1944 r. – Likwidacja łódzkiego getta. 5. wileńska brygada AK dokonała odwetu za masakrę w Glinciszkach 3 dni wcześniej i spacyfikowała wieś Dubinki.

26 czerwca 1944 r. – Klęska polskich partyzantów w bitwie pod Osuchami.

29 czerwca 1944 r. – Amerykanie wyzwolili Cherbourg.

7 lipca 1944 r. – Oddziały AK w sile 15 tysięcy żołnierzy wspólnie z Armią Czerwoną brały udział w walkach o Wilno (operacja „Ostra Brama”).

13 lipca – 31 sierpnia 1944 r. – Wyzwolenie zachodniej Ukrainy i ziemię sandomierską.

15 lipca 1944 r. – Brytyjczycy wyzwolili Caen.

21 lipca 1944 r. – Zawiązał się Polski Komitet Wyzwolenia Narodowego – tymczasowy organ władzy wykonawczy działający do końca sierpnia na wyzwolonej części Polski.

22 lipca 1944 r. – Ogłoszono Manifest PKWN w Chełmie.

22 lipca 1944 r. – Hitlerowcy zamordowali na zamku w Lublinie 300 więźniów.

22-30 lipca 1944 r. – Akcja „Burza” we Lwowie i na Lubelszczyźnie. Oddziały AK wsparły Armię Czerwoną w wyzwalaniu Lwowa. Wyzwolono także Bełżec, Kock, Lubartów, Poniatową, Szczebrzeszyn, Urzędów, Wąwolnicę i Zamość.

23 lipca 1944 r. – Wyzwolono obóz koncentracyjny w Majdanku.

26 lipca 1944 r. – Wyzwolenie Narwii nad Zatoką Fińską.

27 lipca 1944 r. – Podpisano polsko-radzieckie porozumienie graniczne.

30 lipca 1944 r. – AK wyzwoliła Mińsk Mazowiecki.

31 lipca 1944 r. – 12 stycznia 1945 r. – Walki o uchwycenie przyczółka baranowsko-sandomierskiego w ramach operacji lwowsko-sandomierskiej.

1 sierpnia – 3 października 1944 r. – Wybuchło Powstanie Warszawskie. Oddziały generała Berlinga udzieliły wsparcia Powstańcom. PKWN przeniósł swoją siedzibę do Lublina.

3 sierpnia 1944 r. – bitwa pod Truskawką oddziałów AK Grupy Kampinos z hitlerowcami.

6 sierpnia 1944 r. – UPA napadła na Baligród.

7-21 sierpnia 1944 r. – bitwa pod Falaise (tzw. „kocioł pod Falaise”).

9-16 sierpnia 1944 r. – W okolicach Studzianek pod Kozienicami doszło do bitwy pancernej 1. Brygady Pancernej im. Bohaterów Westerplatte i radzieckiej 8. Armii 1. Frontu Białoruskiego z niemiecką 1. Dywizją Pancerno-Spadochronową „Hermann Göring”.

16 sierpnia 1944 r. – UPA napadła na Muczne.

19 sierpnia 1944 r. – Antyhitlerowskie powstanie w Paryżu, któremu przyszły z odsieczą czołgi generała Leclerca.

21 sierpnia 1944 r. – PKWN przywracał strukturę polskich organów administracyjnych pierwszej i drugiej instancji i uchylał podział administracyjny okupacyjnych władz niemieckich.

22 września 1944 r. – PKWN zawarł z Litwą, Białorusią i Ukrainą układ republikański.

24 sierpnia 1944 r. – PKWN wprowadził do obiegu prawnego polski środek płatniczy z napisem „Narodowy Bank Polski”.

25 sierpnia 1944 r. – Wyzwolenie Paryża.

31 sierpnia 1944 r. – PKWN wydał dekret o karach dla faszystowsko-hitlerowskich zbrodniarzy i zdrajców narodu polskiego.

6 września 1944 r. – PKWN wydał dekret o reformie rolnej, nacjonalizujący majątki większe niż 50 ha.

6 września 1944 r. – Wyzwolenie Estonii i zdobycie miasta Tartu.

9 września 1944 r. – Dobrowolna ewakuacja z Warszawy 8000 ludzi. Wzmożone ataki hitlerowców na północne Śródmieście i Czerniaków.

11 września 1944 r. – Uchwalono ustawę o organizacji i zakresie działania rad narodowych.

13 września 1944 r. – Most Kierbedzia został zburzony.

14 września 1944 r. – Operacja nadbałtycka.

17 września 1944 r. – Operacja „Market Garden”, która zakończyła się porażką aliantów w związku z nieudanym zrzutem spadochroniarzy brytyjskich pod Arnhem.

19 września 1944 r. – Finlandia podpisała układ pokojowy z ZSRR.

21 września 1944 r. – Centralny Komitet Ludowy uznał PKWN za rząd tymczasowy.

22 września 1944 r. – Zdobycie przez Armię Czerwoną stolicy Estonii, Tallinnu.

23 września 1944 r. – Wydano Kodeks Karny Wojska Polskiego.

25 września 1944 r. – W nocy wycofała się kanałami z Mokotowa do Śródmieścia część żołnierzy, ludności i władz cywilnych.

1 października 1944 r. – Tymczasowe zawieszenie broni w Warszawie. Śródmieście opuściło 8000 osób. Upadek Mokotowa i Żoliborza. Generał Komorowski ps. Bór zapowiedział wszczęcie rozmów kapitulacyjnych.

2/3 października 1944 r. – Podpisano akt o kapitulacji powstania warszawskiego. Rozpoczęto systematyczne wyburzanie miasta. 3 października Leopold Okulicki został komendantem głównym AK.

5 października 1944 r. – Ostatnie oddziały AK opuściły Warszawę.

7 października 1944 r. – Utworzono Milicję Obywatelską i Państwowy Urząd Repatriacyjny.

9 października 1944 r. – Himmler wydał rozkaz całkowitego zniszczenia Warszawy.

11 października 1944 r. – Zdobycie 35-kilometrowego odcinka brzegu Bałtyku w rejonie Memelu (który to został zdobyty w styczniu 1945 r.).

15 października 1944 r. – Zdobycie przez Armię Czerwoną stolicy Łotwy, Rygę.

17 października 1944 r. – Przekazano obraz Jana Matejki „Bitwa pod Grunwaldem” kierownikowi resortu kultury i sztuki przy PKWN.

23 października 1944 r. – Utworzono Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie.

27 października 1944 r. – W odwecie za zamordowanie 2 polskich rodzin przez UPA funkcjonariusze MO dokonali masakry około 30 Ukraińców w Peresołowicach koło Hrubieszowa.

30 października 1944 r. – PKWN wydał dekret o ochronie państwa.

11 listopada 1944 r. – Łódź zyskała rangę miasta wydzielonego.

12 listopada 1944 r. – Powstał Centralny Komitet Żydów Polskich.

20 listopada 1944 r. – PKWN wydał dekret o przekształceniu Polskiego Radia w przedsiębiorstwo państwowe.

23 listopada 1944 r. – PKWN wydał dekret o organizacji samorządu terytorialnego.

1 grudnia 1944 r. – Ukazał się pierwszy numer Polskiej Kroniki Filmowej.

2 grudnia 1944 r. – Sąd Specjalny w Lublinie skazał na śmierć 5 zbrodniarzy z Majdanka.

12 grudnia 1944 r. – PKWN wydał dekret o nacjonalizacji lasów.

21 grudnia 1944 r. – Leopold Okulicki został dowódcą Armii Krajowej.

22 grudnia 1944 r. – UPA zamordowała 82 Polaków w Toustobabach na Wołyniu.

23 grudnia 1944 r. – Esesmani spacyfikowali wieś Ochotnica w powiecie nowotarskim, zabijając 56 osób.

24 grudnia 1944 r. – UPA zamordowała 89 Polaków w Ihrowicy na Podolu.

26 grudnia 1944 r. – Zakończono akcję cichociemnych. Dwa dni później miał miejsce ostatni zrzut cichociemnych.

29 grudnia 1944 r. – Niemcy zakończyli wysadzanie w powietrze Pałacu Saskiego w Warszawie.

29 grudnia 1944 r. – 13 lutego 1945 r. – Oblężenie Budapesztu.

31 grudnia 1944 r. / 1 stycznia 1945 r. – Kontrofensywa Niemców w Ardenach zakończona klęską dzięki brytyjskiej obronie Bastogne generała George’a Pattona.

31 grudnia 1944 r. – Krajowa Rada Narodowa powołała w miejsce PKWN Tymczasowy Rząd Rzeczypospolitej z premierem Edwardem Osóbką-Morawskim i wicepremierem Władysławem Gomułką.

31 stycznia 1944 r. / 1 stycznia 1945 r. – Zbrodnia bandytów z UPA i SKW w Uhryńkowcach w powiecie zaleszczyckim na ok. 150 Polakach.

2 stycznia 1945 r. – W efekcie alianckiego zbombardowania 90% średniowiecznej zabudowy Norymbergi uległo zniszczeniu.

1-9 stycznia 1945 r. – Amerykanie wyzwalali Filipiny i wyspę Leyte.

12 stycznia – 18 lutego 1945 r. – Operacja wiślańsko-odrzańska, w ramach której m.in. wyzwolono Kielce (15 stycznia), Częstochowę i Radom (16 stycznia), Warszawę (17 stycznia), Kraków (18 stycznia), Łódź (19 stycznia).

12 stycznia – 3 lutego 1945 r. – Operacja sandomiersko-śląska. 29 stycznia wojska polsko-radzieckie zdobyły przyczółek na północ od Raciborza.

13 stycznia – 9 maja 1945 r. – Operacja wschodniopruska, zwana także mazowiecko-mazurską. Walki m.in. w kierunku Królewca, na Malbork, w rejonie Tylży, na linię Drwęcy. Walki o Piławę, Grudziądz, Toruń, Modlin i Giżycko.

17 stycznia 1945 r. – Fizylierki Batalionu im. Emilii Plater tuż po wyzwoleniu stolicy zaciągnęły honorową wartę w godzinach popołudniowych przy Grobie Nieznanego Żołnierza.

19 stycznia 1945 r. – Odbyła się defilada Ludowego Wojska Polskiego w Warszawie. Generał Leopold Okulicki wydał rozkaz rozwiązania AK. Hitlerowcy rozstrzelali w lesie pod Skaryszewem 56 członków polskiego podziemia.

20 stycznia 1945 r. – Węgry podpisały akt bezwarunkowej kapitulacji i wypowiedziały wojnę Niemcom. Oświęcimski marsz śmierci przeszedł przez Żory, gdzie zastrzelono 47 osób.

23 stycznia 1945 r. – Wyzwolenie obozu koncentracyjnego Fünfteichen.

24 stycznia – 23 lutego – Zaciekłe walki o Poznań („bitwa o Poznań”).

25-28 stycznia 1945 r. – Początek forsowania Odry i próba zdobycia przyczółku na zachodnim brzegu Odry przy udziale 1. i 2. Gwardyjskiej Armii Pancernej. 28 stycznia udało się przełamać umocnione pozycje na Wale Pomorskim na odcinku Osieczno-Drawiny.

26 stycznia – 6 marca 1945 r. – Zaciekłe walki o miasto-twierdzę Grudziądz.

27 stycznia 1945 r. – Wyzwolenie Auschwitz-Birkenau. Alianci i Chińczycy odblokowali tzw. Drogę Birmańską.

29 stycznia 1945 r. – Rozpoczęły się walki o przełamanie Wału Pomorskiego.

30 stycznia 1945 r. – Zdobycie Międzyrzeckiego Rejonu Umocnionego.

3 lutego – 30 marca 1945 r. – Zaciekłe walki o miasto-twierdzę Kostrzyn nad Odrą. Rozpoczęła się bitwa o Manilę.

3 lutego 1945 r. – W wyniku alianckiego nalotu na Berlin zginęło ok. 22.000 osób.

4-11 lutego – Konferencja USA, ZSRR i Wielkiej Brytanii w Jałcie.

8 lutego 1945 r. – Przebywający w niemieckiej niewoli w obozie koncentracyjnym na wyspie Uznam radziecki as myśliwski Michaił Diewiatajew  uprowadził wraz z grupą 10 więźniów bombowiec Heinkel He 111 z wojskowej bazy Peenemünde, skąd przeleciał na pozycje zajęte przez postępującą na zachód Armię Czerwoną.

13 lutego 1945 r. – Armia Czerwona zdobyła Budapeszt. Lotnictwo alianckie zniszczyło nalotami Drezno.

14 lutego 1945 r. – Armia Czerwona wyzwoliła Groß-Rossen.

15-18 lutego 1945 r. – Operacja Sonnenwende i walki o Stargard.

16-20 lutego 1945 r. – Bitwa o wyspę Corregidor.

19 lutego 1945 r. – Inwazja Aliantów na wyspy japońskie.

8-24 lutego 1945 r. – Operacja dolnośląska. Zaciekłe walki o Wrocław, Głogów, Legnicę i Racibórz z udziałem wojsk polskich.

21 lutego 1945 r. – Armia Czerwona zajęła Koszyce na Słowacji.

23 lutego 1945 r. – Amerykanie zatknęli swoją flagę na wyspie Iwo Jima. Amerykańskie lotnictwo dokonało pierwszego nalotu na Tokio z bombami zapalającymi.

24 lutego – 4 kwietnia 1945 r. – Operacja pomorska wojsk polsko-radzieckich w celu wyzwolenia ziem pomorskich.

6-16 marca 1945 r. – Ostatnia ofensywa resztek wojsk hitlerowskich w ramach operacji balatońskiej przeciwko wojskom bułgarsko-radzieckim. Atak zakończył się niepowodzeniem.

7-24 marca 1945 r. – Alianci sforsowali Ren i oblężenie Zagłębia Ruhry.

9/10 marca 1945 r. – 279 bombowców B-29 przeprowadziło nalot dywanowy na Tokio, w czasie którego zginęło ok. 120.000 osób.

9 marca – 16 marca 1945 r. – Zaciekłe walki o Kołobrzeg z udziałem wojsk polskich.

14 marca – 5 kwietnia 1945 r. – Zaciekłe walki o Gdańsk, Gdynię, Sopot, Oliwę i Hel z udziałem wojsk polskich.

16 marca – 13 kwietnia 1945 r. – Wyzwolenie Wiednia i Austrii.

16 marca 1945 r. – samoloty RAF dokonały bombardowania Würzburga. Zginęło 5 tys. osób.

18 marca 1945 r. – 1250 samolotów amerykańskich dokonało nalotu na Berlin.

19 marca 1945 r. – Adolf Hitler wydał tzw. rozkaz Nerona.

16 kwietnia – 9 maja 1945 r. – Forsowanie Odry i szturm na Berlin (operacja berlińska) z udziałem wojsk polskich.

16-19 kwietnia 1945 r. – Walki o wzgórza Seelow i pod Halbe.

17 marca 1945 r. – W japońskim Kobe po amerykańskim nalocie bombowym wybuchła burza ogniowa pochłaniając 8000 ofiar.

19 marca 1945 r. – Zginęło 724 marynarzy, a 265 zostało rannych w wyniku japońskiego ataku bombowego na lotniskowiec USS Franklin.

21 marca 1945 r. – Brytyjczycy wyzwolili Mandalay na Birmie.

25 marca 1945 r. – Japończycy skapitulowali na Iwo Jimie.

28 marca 1945 r. – Amerykanie wyzwolili Talisay na filipińskiej wyspie Cebu.

1 kwietnia 1945 r. – Inwazja aliancka na Okinawie.

20 kwietnia – Wojska Żukowa rozpoczęły ostrzał artyleryjski centrum Berlina.

30 kwietnia – Wojska radzieckie po zaciętych walkach na ulicach Berlina dotarły do Reichstagu.

25 kwietnia 1945 r. – Spotkanie wojsk alianckich z Armią Czerwoną nad Łabą.

2 maja 1945 r. – Kapitulacja niemieckiego garnizonu berlińskiego.

3 maja 1945 r. – Michał Żymierski został mianowany do stopnia Marszałka Polski.

6 maja 1945 r. – Zdobycie Wrocławia.

6-11 maja 1945 r. – Ostatnia duża radziecka ofensywa, zwana operacją praską, w związku z powstaniem antyhitlerowskim w czeskiej Pradze. Wyzwolenie Czech z udziałem wojsk polskich. Wyzwolenie Pragi – 8 maja.

8/9 maja 1945 r. – Niemcy podpisali w Reims akt bezwarunkowej kapitulacji. Na prośbę Rosjan ta ceremonia została powtórzona następnego dnia (według czasu moskiewskiego – 9 maja).

14 maja 1945 r. – Bitwa pod Poljaną, w której połączone siły Jugosłowian i Brytyjczyków pokonały siły kolaborantów hitlerowskich, ustaszy. Po wojnie chorwackie, faszystowskie siły rewizjonistyczne na emigracji tworzyły mit wydarzeń w Bleiburgu.

10 czerwca – 9 sierpnia 1945 r. – Operacja wyborsko-pietrozawodzka. Australijczycy wylądowali w Brunei na Borneo.

21 czerwca 1945 r. – Wyzwolono Okinawę.

14 lipca 1945 r. – Początek inwazji na Japonię.

6 sierpnia 1945 r. – Amerykanie zrzucili bombę atomową na Hiroszimę. Zginęło ok. 70-90 tysięcy mieszkańców.

9 sierpnia 1945 r. – Amerykanie zrzucili bombę atomową na Nagasaki. Zginęło ok. 40-70 tysięcy mieszkańców.

30 sierpnia 1945 r. – Brytyjczycy zdobyli Hong Kong, okupowany przez Japończyków od 1941 r.

2 września 1945 r. – Japonia podpisała akt bezwarunkowej kapitulacji.